A histórica presa coñecida como Peláez, dos Tresguerras ou “presa mai”, situada no río Támega entre os concellos de Monterrei e Verín, afundiuse recentemente no seu tramo central, deixando pasar o cauce a través da estrutura. O desprendemento, detectado tras as fortes crecidas do inverno, provocou un descenso do nivel do río e da capa freática e deixou secos canles e pradeiras que alimentaban o val. Os alcaldes de Monterrei e Verín reclaman unha actuación urxente; la Confederación Hidrográfica del Duero (CHD) limítase por agora a plantexar o seu derrubo.

O colapso reduciu o nivel da auga entre dous e tres metros no tramo afectado, segundo medicións locais, e secou a levada que abastecía muíños e regaba prados río arriba. Máis alá do impacto patrimonial, a perda da reserva hídrica supón riscos para o abastecemento de Verín e para a supervivencia de pradeiras que poderían sufrir seca no verán. A ruptura tamén alterou un remanso que funcionaba como criadeiro e refuxio de fauna acuática.

A presa, documentada por primeira vez en 1293 pero atribuída por algúns expertos a unha reconstrucción ou orixe que podería remontarse ao século X ligada ao mosteiro de Celanova, acumulaba un valor histórico e funcional que os veciños reclaman protexer. A arqueóloga consultada na zona subliña a singularidade da obra e o seu uso continuado durante séculos como reguladora do cauce e orixe dunha rede de abastecemento tradicional.

Árbores e falta de mantemento, causas sinaladas

Veciños e testemuñas locais explican que a rotura se produciu pola acumulación de troncos e árbores secos que, arrastrados polas enxurradas, quedaron atrapados na parte superior da presa e remataron por provocar un boquete polo que se concentrou a presión da auga. Para moitos, ese tapón vexetal é o resultado dun mantemento insuficiente dos cauces e da ribeira.

«Se non fora por ese boquete onde se concentrou a presión e pasou a auga, a presa tería caído enteira»,

O veciño Eloi Domínguez, que documentou cunha foto a presenza desas árbores o 26 de xaneiro, sostén que a estrutura resistira riadas peores ao longo da súa historia, pero que a acumulación de amieiros secos nese punto foi determinante. No paraxe poden verse aínda troncos atrancados entre os restos da presa e o novo cauce aberto polo colapso.

Consecuencias para o regadío, os muíños e o ecosistema

Da presa partía unha levada naturalizada que percorría máis de dous quilómetros e abastecía antigos muíños; hoxe ese canle está seco e só quedan en pé dous muíños. A perda da lámina de auga alterou hábitats acuáticos e ribeirños, reducindo zonas de refuxio para aves e peixes e complicando a recarga da capa freática no tramo afectado.

Ademais do valor histórico, a presa actuaba como mecanismo de regulación que protexía pradeiras e aproveitamentos agrícolas tradicionais. A ausencia dese control hidráulico eleva a vulnerabilidade de cultivos e pastos ante períodos de seca estival, e obriga ás administracións locais a buscar solucións inmediatas para garantir abastecemento e regas.

Aínda que a estrutura se atopa no termo municipal de Monterrei, a súa influencia en Verín levou a ambos concellos a coordinarse para abordar a reparación. A postura oficial da la Confederación Hidrográfica del Duero (CHD), segundo trasladan fontes municipais, é que só intervirá para retirar os restos unha vez colapsada, sen promover a súa reconstrucción patrimonial.

O alcalde de Monterrei, José Luis Suárez, xa falou co seu homólogo verinense, Gerardo Seoane, e afirmou que, se fai falta, o municipio asumirá a restauración con recursos propios ante a urxencia de recuperar a regulación hídrica e o valor histórico do paraxe.

«Se temos que asumir nós a restauración da presa, farémola con medios propios, pero estes desperfectos débense a que non se mantivo o río como debía»,

Os responsables locais piden agora apoio técnico e económico da Xunta e da la Confederación Hidrográfica del Duero (CHD) para unha intervención que combine criterios arqueolóxicos e ambientais. Reclaman tamén medidas inmediatas de limpeza e retirada da madeira acumulada para evitar novos desprazamentos de sedimentos e unha maior erosión das beiras.

O suceso, coñecido o 17 de marzo de 2026 e denunciado por veciños e especialistas, abriu un debate sobre a conservación do patrimonio hidráulico rural e a xestión dos cauces fronte a eventos extremos. Veciños e autoridades coinciden na necesidade dunha resposta coordinada que garanta ao mesmo tempo a seguridade, o abastecemento e a preservación do valor histórico e ecolóxico do Támega.