O Rei Felipe VI recoñeceu este martes no Museo Arqueológico Nacional que durante a Conquista de América houbo «moito abuso», un pronunciamiento que reabriu o debate sobre memoria histórica e reclamacións diplomáticas. A declaración, formulada durante a inauguración da mostra sobre a muller no México indíxena, foi recibida por varios historiadores españois como unha valoración prudente e axustada á evidencia. Expertos consultados nas horas seguintes destacaron a corrección do termo, aínda que desligaron esa constatación de calquera obrigación formal de pedir perdón. O xesto prodúcese nun contexto de tensións previas entre España e México por demandas públicas dunha desculpa oficial.

A intervención do Rei foi a primeira ocasión na que se pronunciou públicamente sobre este asunto a pesar dos reiterados chamamentos de mandatarios mexicanos en anos recentes. A visita desenvolveuse acompañada polo embaixador de México en España, Quirino Ordaz, e coincidiu cunha exposición que aborda a historia e o papel das mulleres nas sociedades indíxenas mexicanas.

«moito abuso»

Tras a declaración xurdiron diversas reaccións no ámbito académico. Algúns historiadores cualificárona como unha constatación evidente de prácticas violentas e explotadoras ocorridas durante a expansión colonial, mentres que outros aproveitaron para matizar a interpretación e o alcance político das palabras do monarca. En termos xerais, as valoracións públicas tiñan tendencia a subliñar a importancia de contextualizar feitos históricos sen confundir a descrición cunha petición formal de responsabilidade contemporánea.

Valoracións dos historiadores

Para o historiador José Carlos Mainer resulta «saudable» que o xefe do Estado recolla unha afirmación que xa é frecuente nos estudos históricos actuais: recoñecer abusos non equivale a reescribir a totalidade do pasado. Mainer engade que admitir a existencia de violencias e explotacións forma parte do traballo historiográfico que incorpora voces e testemuños ata agora marginalizados.

Jon Juaristi cualificou as palabras do Rei como «irreprochables» e formulou reservas sobre a vinculación desa constatación coa esixencia dunha desculpa formal por parte da Coroa. Juaristi lembrou que as demandas políticas de recoñecemento e reparación teñen unha dinámica propia, separada da avaliación académica de feitos pasados.

«Niso ten razón. Non se pode xulgar o pasado desde unha posición moral do presente»

O medievalista José Luis Corral insistiu na idea do presentismo: xulgar actuacións de hai séculos con criterios actuais é unha tentación doada pero metodoloxicamente discutible. Corral tamén admitiu, con todo, que desde a ética contemporánea é evidente que se cometeron «algunhas barbaridades» que deixaron pegadas profundas nas sociedades latinoamericanas.

Contexto diplomático e memoria histórica

O escenario diplomático inclúe peticións públicas de desculpas por parte de autoridades mexicanas nos últimos anos. O anterior presidente, Andrés Manuel López Obrador, remitiu unha carta ao Rei en marzo de 2019 solicitando unha rectificación, e a actual presidenta, Claudia Sheinbaum, alegou a falta de resposta a esa misiva para xustificar a ausencia do Rei na súa toma de posesión en outubro de 2024.

A reacción académica amosa converxencias e tensións: convicción sobre a existencia de abusos, prudencia metodolóxica ante as interpretacións presentes e escepticismo sobre o valor político dunha desculpa simbólica. Os historiadores consultados subliñan que o recoñecemento de feitos non debe confundirse coa asunción de responsabilidades legais ou con solucións diplomáticas automáticas.

Alén do debate sobre palabras e xestos, a intervención do Rei volve poñer sobre a mesa cuestións pendentes de memoria, educación e reparación. A sociedade civil e os gobernos de ambos países poderían utilizar este tipo de pronunciamentos como punto de partida para un diálogo máis amplo sobre patrimonio, verdade histórica e políticas de recoñecemento.

Mentres tanto, a polémica seguirá alimentando discusións tanto en foros académicos como na arena política e diplomática, onde a historia e a responsabilidade simbólica se entrecruzan sen fácil resolución.