Firme e crítico, inquieto e a miúdo controvertido, Benito Jerónimo Feijóo segue sendo unha das figuras indispensables para entender a transición de Galicia e de España cara á modernidade. Nado en 1676 e finado en 1764, o «pai Mestre» —como o chamaron os seus contemporáneos— converteu as publicacións periódicas e os ensaios en ferramentas de combate contra a desinformación, as supersticións e as prácticas acríticas que predominaban en boa parte da vida cotiá do país.
Un cometido: publicar a dúbida
Feijóo non era un intelectual de gabinete. Monxe benedictino, dedicou parte da súa vida a percorrer bibliotecas, conversar con médicos, naturalistas e sabios do seu tempo e, sobre todo, a escribir. A súa obra máis coñecida, o Teatro crítico universal, e as Cartas eruditas e curiosas funcionaron como un espazo público de debate antes de que a palabra «public sphere» se puxese de moda. Nelas, abordou desde a credulidade en supostos milagres ata temas científicos emerxentes —literatura, medicina, física natural— cun método que privilexiaba a evidencia e a experimentación sobre a mera tradición.
A táctica de Feijóo foi tan sinxela como eficaz: desmontar mitos con exemplos e argumentos accesibles para un lector culto pero non necesariamente erudito. Non pretendía impoñer un canon técnico; buscaba, pola contra, armar o lector con ferramentas críticas. Esa pedagogía lle granxeou tanto admiradores como detractores. As reaccións adversas —acusacións de herexía ou de exceso de escepticismo— non o convenceron de cambiar o ton. Aceptou a polémica como parte do oficio.
Entre os asuntos que tratou figuran prácticas médicas cuestionables, falsos remedios e tamén fenómenos naturais que despertaban temor popular. A súa postura fronte á superstición foi, en esencia, a de quen reclama mellor información e menos medo: un plantexamento que hoxe podería leerse como un temprano editorial sobre alfabetización científica.
Feijóo e a Galicia que o rodeou
A primeira metade do século XVIII foi decisiva para Galicia. Tras os convulsos séculos anteriores, a rexión vivía unha mestura de atraso institucional e brotes de modernidade. Feijóo navegou esa realidade: non era un reformador político no sentido moderno, pero si un reformador cultural. As súas iniciativas intelectuais dialogaron coas tradicións locais, as institucións eclesiásticas e as singulares redes de saber que en Galicia se tecían en mosteiros e universidades.
Na memoria colectiva galega, Feijóo ocupa un lugar dual. Ao mesmo tempo que forma parte do relato hispánico da Ilustración, en Galicia foi e é reivindicado como referencia propia: un pensador que, sen renunciar á súa condición de relixioso, abriu portas ao pensamento crítico e á discusión aberta das ideas. Os seus textos aparecen en seminarios da Universidade de Santiago de Compostela e en cursos sobre historia intelectual en A Coruña e Ourense; nas librarías das rúas antigas aínda hai edicións que recuperan a súa prosa directa.
Debater hoxe a súa identidade —se se o considera sobre todo español ou galego— é, en boa medida, discutir o pasado plural da rexión. Feijóo escribiu en castelán, a lingua da cultura letrada do momento; con todo, a súa ollada sobre as costumes e os males populares amosa unha preocupación pola comunidade na que vivía, que resoa con preguntas sobre identidade e pertenza moi presentes na Galicia contemporánea.
Legado, polémicas e ensinanzas para o presente
A influencia de Feijóo esténdese máis aló das súas páxinas. A súa insistencia na comprobación empírica e na divulgación coidada anticipa debates actuais sobre educación científica e medios de comunicación. Non é casual que, en tempos de bulos e posverdade, a súa figura resurxa como emblema dunha Ilustración práctica: unha
