A Xunta de Galicia presentou este marzo a nova Guía para a abordaxe dos problemas de conduta no ámbito educativo, un documento que abre paso a fórmulas menos punitivas para xestionar conflitos e que coloca o sentido do humor como recurso educativo. En colexios como o CEIP Plurilingüe Pintor Laxeiro de Vigo, profesorado e familias xa traballan con esas claves: bromas medidas, alcumes cariñosos e exames con guiños para baixar a tensión e reforzar a confianza.
Como se usa o humor no día a día da aula
Na clase de quinto do CEIP Pintor Laxeiro, o humor non é un adorno: é a estrutura da convivencia. Así o resume o seu titor, Nacho Maceda Casas, coa naturalidade de quen o practica desde hai anos: «Eu realmente estou todo o día de cachondeo». Esa frase, lonxe de ser frívola, encerra unha estratexia deliberada: crear un clima que permita ensinar con menos barreiras.
A relación afectiva que describe Maceda constrúese con xestos concretos. Os alumnos da súa aula reúnen un alcume colectivo —«a clase dos panolis»— xurdido de bromas internas que el alimenta con ternura. Introduce expresións mnemotécnicas —«apurando, que é xerundio»— para ensinar gramática, organiza partidos de fútbol os venres con regras que sancionan o insulto cun penalti e acepta pintarse o pelo no Entroido como xesto de reciprocidade. Incluso en exames, permite que os nenos saian ao baño, amenizando a situación con chanzas sobre «consultar a chuleta» para diminuír a ansiedade sen perder o control.
A psicopedagoga Andrea Fernández avala esa lectura: «O humor é un recurso para convivir no centro educativo». Matiza, iso si, que non abonda a broma sen máis. «O humor debe ir acompañado de ferramentas educativas clave, como fomentar a empatía, utilizar a asertividade ou ensinar a poñer límites», advirte. Con esa mestura, a risa actúa como lubricante social e como mecanismo para que o alumnado acepte normas e correccións con menos resistencia.
Antecedentes e debates en Galicia sobre disciplina e autoridade
A aposta polo humor aparece nun momento no que a convivencia escolar volve ocupar axenda pública. Tras anos nos que o foco se centrou en protocolos sancionadores e medidas disciplinares, a guía da Xunta propón ampliar a caixa de ferramentas: mediación, apoio socioemocional e estratexias docentes que non reproduzan o castigo como primeira resposta.
En Galicia, a tradición do profesorado próximo —máis visible en centros rurais que nos grandes institutos urbanos— facilita este enfoque. Aínda así, non é unha novidade absoluta: a principios de século houbo experiencias pedagóxicas semellantes en centros integrados en redes de innovación. A novidade agora é a institucionalización do humor como recurso sinalado expresamente pola Administración autonómica, con recomendacións para o seu uso como parte da convivencia escolar.
A medida chega tamén nunha coyuntura marcada por cambios: a plurilingüización progresiva da ensinanza, a volta á normalidade tras a pandemia e unha maior sensibilidade social cara a problemas como o acoso e a exclusión. Todo iso obriga a axustar: a broma pode ser ponte ou barreira, segundo como e quen a diga. Docentes veteranos lembran que o humor do docente exercido desde a autoridade pode reforzar o vínculo; outros alertan do risco contrario, cando o chiste desdibuixa límites ou xera desigualdades.
Riscos, formación e próximos pasos
O uso pedagóxico do humor plantexa dilemas prácticos. Unha broma que hoxe une pode mañá humillar; un alcume cariñoso nun grupo pasarase a ser etiqueta noutro. Por iso a guía insiste en combinar o recurso coas habilidades socioemocionais e en formar ao profesorado para detectar cando o ton é saudable e cando non.
Formación específica, supervisión e participación das familias e da comunidade educativa son pasos necesarios para establecer límites claros e adaptar as prácticas ao contexto. Ademais, a guía recomenda protocolos de avaliación, espazos de coordinación e recursos para o profesorado, así como mecanismos de vixianza para evitar que o humor se converta en exclusión. En definitiva, a aposta é por priorizar a prevención e o apoio sobre as sancións, sen perder de vista a necesidade de marcar límites respectuosos.
