O Programa galego de detección precoz do cancro de cérvix, posto en marcha en 2021, detectou ata o 31 de decembro de 2025 un total de 105 casos de cancro do colo do útero en Galicia, dos cales o 75,7% foron diagnosticados en fase inicial, cando as opcións terapéuticas e a supervivencia son maiores. O balance, feito público coincidindo co Día Mundial da prevención do cancro do colo do útero, ofrece unha primeira radiografía dun cribado que xa cobre toda a comunidade e que pretende ampliarse en 2026 a mulleres máis novas.
Resultados e distribución territorial
Os números non son homogéneos por áreas sanitarias. Do total de 105 diagnósticos, as cifras concéntranse nas zonas con maior poboación: 28 casos na zona de Vigo, 21 na de Santiago de Compostela e Barbanza, 13 en A Coruña e Cee, 14 en Lugo, A Mariña e Monforte de Lemos, 11 en Ferrol, e 9 tanto en Ourense, Verín e O Barco de Valdeorras como en Pontevedra e O Salnés. Esa distribución reflicte, en boa medida, a densidade demográfica e o acceso aos servizos oncolóxicos, pero tamén plantea preguntas sobre desigualdades no diagnóstico precoz nas zonas rurais como A Mariña, onde os desprazamentos a centros como o Hospital Público poden ser unha barreira.
Desde o seu inicio, a Consellería de Sanidade enviou invitacións a 397.877 mulleres, o que representa aproximadamente o 65% da poboación entre 35 e 65 anos. Das delas, aceptaron participar 62,55%, o que sitúa a cifra de participantes en 248.872. Entre as estratexias de participación, a opción de autotoma para a muller —recibir na súa casa o dispositivo e enviar a mostra— cobrou forza: o 57,3% das participantes elixiu a autotoma fronte ao 42,7% que optou por acudir á matrona.
Das mulleres que se someteron ao cribado, un 6,9% resultaron positivas a algún xenotipo de alto risco do virus do papiloma humano (VPH-AR), a proba primaria que utiliza o programa. Ese porcentaxe confirma a utilidade do cribado poblacional para identificar infeccións potencialmente perigosas antes de que progresemos a lesións malignas.
Como funciona a proba e que significa un resultado positivo
O programa utiliza como proba primaria a detección do VPH de alto risco. Se a proba é negativa, a recomendación é repetir o cribado aos cinco anos. Un resultado positivo non equivale, con todo, a un diagnóstico de cancro: o protocolo contempla a realización dunha citoloxía e, en función do xenotipo e da citoloxía, distintos seguimentos ou a derivación a colposcopia para descartar lesións premalignas ou malignas.
«Segundo o xenotipo do virus, así como o resultado da citoloxía, estableceranse diferentes actuacións clínicas: seguimento nun período de tempo variable mediante repetición de probas ou derivación a colposcopia para descartar a presenza dunha lesión premaligna ou maligna do colo do útero.»
A logística do programa inclúe non só a xestión de citas para a colposcopia, senón tamén o envío de follas informativas e a avaliación individualizada tras a anatomía patolóxica no caso de biopsia. No caso de lesión premaligna ou cancro, o programa xestiona a cita directamente co servizo de Xenecoloxía correspondente, unha coordinación que reduce tempos e ansiedade para a paciente e que, en teoría, mellora os resultados clínicos.
A incorporación en 2026 de mulleres de 25 a 35 anos, anunciada pola Xunta, supón un cambio notable: ampliará a poboación obxectivo e esixirá recursos adicionais para manter tempos curtos de seguimento e diagnóstico. A decisión tamén responde á evidencia internacional sobre a utilidade da detección do VPH en cohortes máis novas, especialmente nun entorno onde a vacinación fronte ao VPH modulou a epidemioloxía da infección.
Retos, desigualdades e próximos pasos
A pesar dos avances, persisten retos logísticos e sociais. A taxa de aceptación do 62,55% entre as invitadas indica marxe para mellorar a captación. En Galicia, coa súa orografía e a súa dispersión poboacional, a autotoma demostrou ser unha ferramenta especialmente valiosa para aumentar a accesibilidade nos municipios do interior e da costa norte, onde as consultas presenciais poden supor desprazamentos longos. A experiencia inicial en áreas como Lugo e A Mariña tirou leccións sobre a necesidade de campañas informativas adaptadas ao medio rural e de alianzas coa atención primaria.
Outra asignatura pendente é a equidade entre áreas sanitarias. As diferenzas no número de casos detectados hai que interpretalas con cautela —máis poboación implica máis descubrimentos—, pero tamén obrigan a vixiar que a cobertura e a calidade dos seguimentos non dependan exclusivamente do tamaño do hospital ou do número de matronas en cada zona. A xestión centralizada de citas e a trazabilidade de resultados, elementos que o programa incorpora, son pasos na dirección correcta, pero non substitúen políticas de proximidade.
Mirando ao futuro inmediato, a extensión da franxa de idade e o mantemento da porcentaxe de detección en fases tempranas serán os indicadores a observar. Se o programa logra manter ou incluso mellorar o 75,7% de diagnósticos en estadios iniciais ao ampliar a cobertura, será un argumento sólido para seguir invirtiendo no cribado poboacional e na sensibilización. A confluencia do cribado coa vacinación contra o VPH, a formación de profesionais de atención primaria e a dispoñibilidade de probas de autotoma configura unha estratexia que pode reducir de forma sostida a carga do cancro do cérvix en Galicia nas próximas décadas.
