Morre Jürgen Habermas, ícone da filosofía social aos 96

Jürgen Habermas, un dos pensadores máis influintes da segunda metade do século XX, faleceu o sábado 14 de marzo de 2026 na localidade bávara de Starnberg, segundo informou a súa editorial, Suhrkamp. Tiña 96 anos e deixou unha obra extensa sobre democracia, esfera pública e ética do discurso que marcou o debate académico e político en Europa. Habermas, galardoado co Premio Príncipe de Asturias de Ciencias Sociais en 2003, continuou publicando e participando no debate público ata datas recentes.

A súa traxectoria comezou nos anos cincuenta en Fráncfort, no Instituto de Investigación Social, onde traballou baixo a dirección de Theodor W. Adorno e en contacto coa xeración da Escola de Fráncfort. Ao longo de décadas articulou unha teoría crítica renovada que vinculou filosofía, socioloxía e teoría política, e que influíu tanto en académicos como en responsables públicos. A prensa alemá e europea recoñéceo como unha referencia ineludible para entender as tensións da modernidade democrática.

O legado intelectual de Habermas céntrase na idea de que a democracia necesita espazos de comunicación racional onde as persoas poidan validar conxuntamente as súas pretensións de verdade. Rexeitou solucións tecnocráticas que prescindisen do consenso comunicativo e defendeu que a lexitimidade política nace do diálogo público informado. As súas reflexións sobre a integración europea e os límites do nacionalismo ofreceron marcos teóricos para pensar a cidadanía máis aló das fronteiras tradicionais.

Neste repaso recollemos dez formulacións sintéticas que resumen varios dos seus plantexamentos clásicos, ofrecidas aquí en forma parafraseada para preservar o seu espírito. Entre elas figuran chamadas a non resignarse ante o propio destino sen contribuír ao ben común; advertencias de que o desprezo polas consecuencias e polo dano alleo é un rasgo constitutivo do terrorismo; e a idea de que Europa afronta a tarefa de tender pontes interculturais entre sociedades musulmás e un Occidente moldeado por tradicións xudeocristiás.

Habermas sostivo tamén que a aceptación racional dunha pretensión é distinta da posesión dunha verdade absoluta, e que o positivismo tiña desprazado as preguntas sobre o coñecemento cara a unha mera teoría das ciencias. Desde a súa perspectiva, a teoría do coñecemento non pode reducirse unicamente a procedementos empíricos: é precisa unha dimensión normativa que explique como se validan colectivamente as afirmacións.

Outro dos seus achegamentos foi a visión do Estado nacional como ferramenta histórica que permitiu aplicar dereitos humanos e prácticas democráticas, favorecendo unha forma de integración social abstracta que transcende liñaxes e dialectos. Na súa análise, as grandes orientacións que el chamaba “intereses” están arraigadas en condicións materiais e sociais —traballo e interacción— que fan posible a reprodución do xénero humano e a súa autoconstitución.

Habermas foi tamén un estudoso da vulnerabilidade das sociedades modernas: advertía que a complexidade organizativa contemporánea crea puntos febles onde pequenas interferencias poden interromper de forma inmediata a normalidade e causar danos desproporcionados. Esa sensibilidade técnica e política levouno a inserir a reflexión sobre o terrorismo e a seguridade nun marco máis amplo sobre a fraxilidade social.

Para el, acadar o entendemento implicaba lograr acordos fundados en reclamacións de validez que os interlocutores se recoñezan mutuamente; non se trata só de persuadir, senón de establecer normas comúns de xustificación. E esa esixencia comunicativa esixe que o falante utilice expresións comprensibles e compartíbeis, porque a propia posibilidade do acordo depende da intelixibilidade mutua entre quen fala e quen escoita.

A noticia do seu falecemento reabriu o debate