Feijoo, o monxe que sacudiu a Galicia ilustrada

Durante o século XVIII, un relixioso beneditino galego impulsou boa parte do pensamento crítico que abriu portas á modernidade. A súa obra segue presente nos debates culturais e académicos de Galicia pola súa aposta pola razón e a investigación.

Un monxe no epicentro do cambio

Ninguén diría, paseando pola rúa do Franco ou polas prazas históricas de Compostela, que neses espazos se cociñaron debates que hoxe seguen vixentes. Frei Benito Xerónimo Feijoo gañou o alcume de “pai Mestre” pola súa mestura de saber e pedagoxía; escribía para lectores cultos e para xente do pobo, buscando desfacer mitos e acender a curiosidade.

Mentres Europa debatía novas formas de coñecemento, a Galicia rural conservaba prácticas e crenzas fondamente arraigadas. Feijoo enfrontouse a moitas delas, e fíxoo desde os instrumentos do debate: ensaio, observación e crítica. O número de edicións dos seus escritos no século XVIII e a súa presenza en bibliotecas rexionais falan por si soas. Demasiado tempo sen cuestionar, parecía dicir a súa pluma.

Un responsable do sector cultural apunta que a súa influencia non se limita a unha mera curiosidade histórica; o seu legado serve de referencia en cursos e seminarios sobre Ilustración. O certo é que a súa figura axudou a proxectar unha imaxe de Galicia aberta a correntes europeas, lonxe da etiqueta de illamento que aínda pesa nalgúns discursos.

A batalla contra a superstición

Difícil esaxerar o papel dos seus escritos ao desmontar crenzas populares que, ás veces, derivaban en prácticas perigosas. Nos seus ensaios abordou temas como curas milagrosas, remedios caseiros sen base e relatos folclóricos que se transmitían de xeración en xeración; o seu método foi sempre poñer a dúbida razoada por diante da aceptación acrítica.

Abonda con pensar nalgunhas das reaccións locais: críticas de sectores conservadores, debates en círculos eclesiásticos e polémicas editoriais. Feijoo escolleu o ensaio como arma, e con el tratou de ensinar a observar, a preguntar e a comprobar. Segundo fontes académicas, ese estilo claro e didáctico permitiu que os seus textos circulasen tanto en reunións de intelectuais coma en tertulias populares.

En lugares como a Mariña, Lugo ou O Salnés, os seus plantexamentos sobre medicina e superstición reléronse en clave práctica durante o século XVIII. Non se tratou só de refutar historias; tratouse de introducir unha forma de pensar que, co tempo, permeou o ensino e a vida cotiá de moitos recunchos galegos.

Galicia na encrucillada da Ilustración

Cómpre lembrar que a Ilustración non foi un proxecto uniforme. Galicia asumiu as súas propostas á súa maneira. Feijoo exerceu de ponte: traía debates europeos a unha realidade con trazos propios. As súas cartas e ensaios conectárono con redes intelectuais e con lectores que buscaban argumentos fronte ao oscurantismo.

Quen examine arquivos eclesiásticos e coleccións locais atopará referencias aos seus textos e á circulación de ideas en mosteiros e colexios maiores. Non é menor o dato: esas redes de transmisión foron clave para que a discusión ilustrada non quedase relegada ás capitais, senón que penetrase na periferia cultural.

Institucións culturais e grupos de investigación teñen recuperado a súa figura en exposicións e reedicións. Nos últimos anos, iniciativas en municipios da provincia de Pontevedra promoveron lecturas públicas dos seus pasaxes máis accesibles, coa intención de conectar pasado e presente. O número de actividades programadas arredor da súa obra foi en aumento.