6.000 persoas en Galicia evitaron a prisión en 2024 grazas a traballos en beneficio da comunidade, programas formativos e medidas de liberdade vixiada, case o dobre dos internos que había nos centros penitenciarios da comunidade. O fenómeno non é casual: desde a reforma do Código Penal de 2010 os tribunais deron un xiro á hora de impor penas curtas, pero nos últimos cinco anos esa tendencia acelerouse de forma notable.

Un xiro na sentenza: cifras e tipos de delitos

Os datos máis recentes da memoria estatística do Ministerio do Interior sitúan a Galicia nunha esquina destacada do mapa xudicial: as penas alternativas medraron máis dun 30% entre 2020 e 2024, ata esas 6.000 resolucións anuais que eluden o ingreso en prisión. Por contraste, a poboación reclusa na comunidade pechou 2024 en case 3.200 internos, un aumento algo máis do 7% respecto do período previo á pandemia pero moi por debaixo do incremento das sancións non privativas.

Os delitos que alimentan este cambio non son marxináis. Trátase na súa maioría de furtos leves, infraccións contra a seguridade viaria —conducir baixo a influencia, por exemplo— e casos de violencia de xénero nos que os xuíces valoran que non existe risco extremo para a vítima. Xunto a eles aparecen lesións e delitos contra o patrimonio cuxos autores reciben programas de reeducación ou TBC (traballos en beneficio da comunidade) como pena substitutoria.

A distribución provincial aporta matices: A Coruña concentró a maior parte desas medidas, con case 2.600 sentenzas alternativas en 2024, seguida de Pontevedra con 1.988. Moi por detrás quedaron Ourense e Lugo, con 858 e 558 respectivamente. A nivel nacional, as penas alternativas sumaron 91.169 en 2024 —un 40% máis que hai cinco anos— fronte aos 59.226 internos contabilizados nos penais españois. O balance debuxa unha xustiza que opta cada vez máis por sancionar fóra do perímetro da prisión.

As raíces do cambio: custo, reinserción e pragmatismo xudicial

A decisión non nace só da vontade reformadora: pesa a evidencia práctica. Preservar o emprego, o entorno familiar e os lazos sociais figura hoxe no argumentario de moitos maxistrados e fiscais cando se valora unha pena de curta duración. «As condenas de tres a seis meses moitas veces desestruturan a vida do condenado sen achegar beneficios claros na súa reinserción», asegura, baixo anonimato, unha fiscal dos xulgados da Coruña consultada para este reportaxe. É unha opinión compartida por varios actores xudiciais na comunidade.

«Sustituír un mes de prisión por un traballo comunitario supervisado pode xerar un impacto social máis visible e, ao mesmo tempo, evitar a estigmatización que acompaña o recluso», sinala a fiscal.

O factor económico alimenta a ecuación. Manter unha persoa en prisión supón un desembolso público que, segundo fontes xudiciais, se sitúa entre 25.000 e 30.000 euros anuais por interno. As penas alternativas reducen ese custe e, ademais, reverte na comunidade. Nos concellos e ONG galegas que acollen a condenados a TBC aprecíase esa dobre lectura: execución da pena e beneficio tangible para o entorno urbano ou rural.

Non obstante, a balanza tamén mide riscos. Operar fóra do encerramento require supervisión e programas eficaces. A rede de seguimento —desde servizos sociais municipais ata equipos de tratamento penitenciario— está sometida a tensións cando crece o volume de casos, e non sempre dispón de recursos suficientes en comarcas despobladas de Ouren