Programa galego de detección precoz do cancro de cérvix identificou 105 casos de cancro de colo uterino desde a súa posta en marcha ata o 31 de decembro de 2025, segundo o balance feito público esta semana pola Consellería de Sanidade. Destes diagnósticos, o 75,7% corresponderon a lesións en fase inicial, unha circunstancia que, a xuízo dos responsábeis sanitarios, mellora substancialmente as opcións terapéuticas e a supervivencia das pacientes. O programa, nacido en 2021 en áreas como Lugo, A Mariña e Monforte de Lemos, xa está implantado en toda Galicia.
Balance por áreas e patróns de participación
O reparto territorial dos 105 casos reflicte tanto a densidade poboacional como a implantación do cribaxe en cada área sanitaria: 28 en Vigo; 21 en Santiago de Compostela e Barbanza; 14 en Lugo, A Mariña e Monforte de Lemos; 13 en A Coruña e Cee; 11 en Ferrol; e 9 en Ourense, Verín e O Barco, así como 9 en Pontevedra e O Salnés. Eses números non só sinalan onde apareceron os tumores, senón tamén onde o programa logrou unha maior cobertura ou detectabilidade.
Desde o inicio da iniciativa, a Consellería remitira invitacións a 397.877 mulleres —aproximadamente o 65% do colectivo de entre 35 e 65 anos— e delas 248.872 aceptaron participar, é dicir un 62,55% de resposta. A modalidade de autotoma, que permite que a muller colleita a mostra no seu domicilio, foi elixida no 57,3% dos casos de participación, fronte ao 42,7% que acudiu á matrona para a toma da mostra. Ademais, un 6,9% das participantes deron positivo a algún xenotipo de alto risco do virus do papiloma humano (VPH-AR).
A elección maioritaria da autotoma non sorprende: facilita o acceso en zonas rurais e reduce barreiras loxísticas. Non obstante, tamén plantea retos no seguimento, dado que a positividade ao VPH obriga a realizar probas complementarias e, nalgúns casos, derivacións a unidades de colposcopia e xinecoloxía.
Como funciona o cribaxe e por que a detección precoz cambia o pronóstico
O esquema de cribaxe que aplica Galicia ten como proba primaria a detección do VPH de alto risco. Se o test é negativo, a recomendación é repitirno aos cinco anos. Cando é positivo, non implica automaticamente a existencia dun cancro: o habitual é completar o estudo cunha citoloxía e, segundo o xenotipo e o resultado citolóxico, decidir entre vixilancia periódica ou derivación a colposcopia para descartar lesións premalignas ou malignas.
A lóxica é sinxela e avalada por décadas de evidencia: identificar alteracións en fases precoces permite tratamentos menos agresivos e mellores taxas de curación. Que tres de cada catro tumores detectados polo programa estivesen en estadios iniciais non é unha mera estatística; tradúcese en pacientes que evitan cirurxías radicais, tratamentos con quimioterapia máis complexa e un menor custo social e sanitario a medio prazo. Cabe lembrar que a coordinación entre atención primaria, matronas e hospitais de referencia é clave para esa cadea de atención.
En Galicia, centros de referencia como o Hospital Álvaro Cunqueiro en Vigo ou os servizos de xinecoloxía de A Coruña e de Santiago viron aumentar as consultas derivadas do cribaxe. A maquinaria non só detecta, senón que debe garantir prazas e prazos de resposta axeitados para realizar colposcopias e biopsias cando proceda.
Retos, consecuencias e próximos pasos
A pesar dos avances, o programa aínda ten marxe de mellora. O feito de que arredor do 38% de l
