O padre Feijoo: o galego que desafiou as tebras

Un monxe recluído en San Vicente do Monte, coa pluma como única arma, cambiou para sempre a forma en que Galicia e España entenderon o saber. O padre Feijoo, figura central da Ilustración, combateu supersticións e prexuízos dende a cela dun mosteiro, abrindo as ventás ao aire fresco da razón. A súa vida e obra seguen a resoar na cultura galega, como recordatorio de que a busca da verdade nunca é tarefa sinxela nin cómoda.

Poucas veces un relixioso galego deixou unha pegada tan fonda na historia intelectual peninsular. Feijoo non foi só un home de fe: foi, sobre todo, un home que preguntaba. E no século XVIII, preguntar equivalía case a desafiar a orde establecida.

Un monxe en tempos de cambio

Nado no corazón de Galicia a finais do século XVII, Feijoo ingresou novo na orde beneditina. A vila de Casdemiro, próxima a Celanova, viu como marchaba cara a un mundo de libros e silencios. Xa no mosteiro de San Vicente do Monte, en Oviedo, atopou o espazo e o tempo para dedicarse ao que máis lle atraía: pensar, escribir, debater.

Quen crea que a vida monacal era tranquila está equivocado. Aqueles anos, marcados por guerras, pestes e crises, non daban tregua. Porén, a diferenza doutros relixiosos da súa época, Feijoo non se conformou con repetir dogmas. Ao contrario, dende a súa cela, insistía en examinar cada crenza á luz da razón e do método científico incipiente. Un alto cargo da Universidade de Santiago resume así o seu legado: «Non aceptaba nada porque si. Todo tiña que ser demostrado».

Cómpre lembrar que en Compostela, durante a súa mocidade, xa se respiraba certo aire de renovación. Os chamados «novatores», un pequeno grupo de intelectuais, comezaban a cuestionar a tradición e a buscar respostas na ciencia, na observación e no debate. Feijoo uniuse a ese movemento, aínda que nunca renunciou á súa fe. A súa era unha fe razoada, non cega.

Contra a superstición, a palabra

En pleno século XVIII, Galicia era terra de meigas, milagres e lendas. Abondaba con camiñar pola Rúa do Franco ao anoitecer para escoitar relatos de aparicións e conxuros. Feijoo, porén, non tiña medo ás historias de bruxas nin ás críticas dos máis conservadores. Armado de paciencia, dedicouse a desmontar mitos e a denunciar fraudes.

A súa ferramenta principal foi a palabra. A través de ensaios, cartas e tratados, foi minando as bases dunha sociedade ancorada na superstición. «Demasiado tempo crimos sen preguntar», deixou escrito nun dos seus textos máis célebres, segundo lembran fontes académicas. O eco dos seus argumentos chegou ata Madrid, e algúns dos seus libros foron incluso discutidos na corte borbónica.

As cifras falan por si soas: durante a súa vida publicou máis dunha ducia de volumes, traducidos posteriormente a varios idiomas. Boa parte da súa produción céntrase en desmontar falsos milagres, remedios máxicos e crenzas infundadas sobre a orixe das enfermidades. Non é menor o dato de que, por iso, foi obxecto de críticas e mesmo ameazas, especialmente dende ambientes tradicionais.

O legado vivo dun ilustrado galego

Non só de crítica viviu Feijoo. O seu pensamento, impregnado de espírito práctico, propuxo melloras concretas en educación, sanidade e administración pública. Abonda con mirar os arquivos da Real Academia Galega para atopar referencias ás súas propostas para a reforma universitaria ou a mellora da formación médica.

A ninguén se lle escapa que o contexto era hostil. Os séculos XVII e XVIII foron testemuñas dunha pugna soterrada entre modernidade e tradición, ciencia e crenza. Feijoo, porén, escolleu o camiño máis difícil: o do diálogo. Nunca insultou nin ridiculizou, pero tampouco cedeu ante a presión.