CONTIDO:
Nun desenvolvemento que está a captar a atención de expertas e cidadanía por igual, vivir na sombra. Esta situación, que se enmarca nun contexto de crecente interese mediático, promete ter implicacións significativas para diversos sectores da sociedade.
Os detalles que xurdiron revelan unha situación complexa que require unha análise detallada. O urbanismo moderno perseguiu a luz como se fose un ben absoluto. Rúas abertas, prazas despexadas, fachadas orientadas ao sol… non obstante, nun contexto de quecemento global acelerado e de ondas de calor cada vez máis letais, esa vella obsesión comeza a resquebraxarse.
Frente ao sol que queima, enferma e mata, xurde unha pregunta: e se o futuro das cidades estivese na sombra? Con esta provocación intelectual e práctica nace o Departamento de Umbroloxía, un proxecto transdisciplinar liderado pola Universitat Oberta de Catalunya (UOC) que propón situar a sombra no centro do debate urbano contemporáneo.
A iniciativa presentarase publicamente o vindeiro 26 de xaneiro en Barcelona, e aspira a converterse nun laboratorio de ideas, prácticas e experimentos para afrontar os efectos do calor extremo desde unha perspectiva social, cultural e climática.
O impacto do calor extremo e o urbanismo solar
As cifras son contundentes. Segundo a Organización Mundial da Saúde, preto de medio millón de persoas morren cada ano no mundo por complicacións de saúde relacionadas coas altas temperaturas.
A isto súmanse centos de millóns que sofren os efectos do calor extremo, especialmente en contornos urbanos densos, onde o alcatrán e o formigón actúan como trampas térmicas. Barcelona non é unha excepción. A temperatura media da cidade é hoxe máis de 1,5 graos Celsius superior á da era preindustrial, e a frecuencia das ondas de calor disparouse: dun episodio cada catro anos pasouse a cinco ondas entre 2022 e 2024, segundo datos do Concello.
Este escenario puxo en risco os modelos de planificación herdados do século XIX, cando o chamado «urbanismo solar» colocou o sol no centro do deseño urbano como sinónimo de saúde e progreso. «Hoxe o sol tamén pode danarnos», advirte o antropólogo Tomás Criado, investigador sénior Ramón y Cajal do grupo CareNet da UOC e director do Departamento de Umbroloxía. «Por iso propoñemos reaprender a vivir na sombra».
A sombra como xustiza urbana
A pregunta que articula o proxecto é tan sinxela como radical: e se nunca fomos seres solares? Nun mundo moderno que venerou a luz —desde a Ilustración ata a arquitectura racionalista—, a sombra quedou relegada a un lugar secundario, asociada ao negativo, ao improdutivo ou ao sospeitoso.
Para Criado, esa xerarquía simbólica xa non é sostible. «Aquela valoración regularmente positiva do sol necesita hoxe un contrapunto», explica. «Que facemos cando nos pon en risco, cando contribúe ao melanoma ou cando intensifica o calor extremo? Á solaridade moderna cústalle tratar sen prexuízos todo o que queda fóra das súas irradiacións».
Desde esta crítica cultural e política xorde o Departamento de Umbroloxía, unha entidade deliberadamente especulativa que xoga coa ficción para desbloquear o que Criado define como unha crise de imaxinación política. O nome do proxecto inspírase en The Discipline of Shadows, un relato do escritor estadounidense Tim Horvath, pero a súa ambición vai moito máis alá do guiño literario.
Un dos eixos centrais do proxecto é a dimensión social da sombra. Porque non todas as persoas sofren o calor da mesma maneira nin teñen o mesmo acceso a espazos protexidos. «A ausencia de sombra visibiliza desigualdades», afirma Criado. «Persoas maiores que sofren illamento fatal durante as ondas de calor, traballadores racializados expostos ao sol, corpos vulnerables fóra do deseño urbano».
Neste sentido, a sombra deixa de ser só un recurso climático para converterse nun indicador de xustiza urbana. Onde hai árbores, toldos ou refuxios climáticos? Quen se pode permitir fuxir do calor e quen non? Que corpos foron historicamente tidos en conta pola planificación urbana?
Un laboratorio de ideas e acción climática
O Departamento de Umbroloxía parte da idea de que o calor extremo levou as cidades á «maior crise de deseño dos últimos séculos», unha crise que esixe non só solucións técnicas, senón tamén unha profunda revisión das institucións conceptuais e políticas que organizan a vida urbana.
Lonxe de plantexar a sombra como unha solución milagre, o proxecto enténdea como parte dunha transformación climática colectiva. Financiado pola Fundación Daniel e Nina Carasso, o Departamento de Umbroloxía desenvolverase entre decembro de 2025 e novembro de 2027 e reúne catro socios clave en Barcelona: os grupos de investigación CareNet e DARTS (UOC-TRÀNSIC), o colectivo Arquitectura de Contacte, as ambientólogas e divulgadoras de Nusos Coop e os artistas especulativos do Laboratorio de Pensamento Lúdico.
Durante os próximos dous anos impulsaranse obradoiros, seminarios, xogos, actividades de sensibilización e procesos de cocreación de arquitecturas de sombra. Tamén se explorarán as chamadas «sombras dixitais» e organizarase un Festival das Sombras en 2027, concibido como un espazo de encontro entre ciencia, arte, arquitectura e cidadanía.
«A sombra non o pode todo», recoñece Criado. «Debe ir acompañada de cambios nos nosos usos enerxéticos, en como construímos edificios e cidades, e do fortalecemento das institucións democráticas. Imos necesitar os coñecementos e as mans de todo o mundo».
Quizais o maior potencial do Departamento de Umbroloxía non resida só nas súas propostas concretas, senón no imaxinario que desprega. Frente aos grandes relatos tecnolóxicos ou ás solucións globais impostas dende arriba, a sombra ofrece unha poética da acción climática situada, tangible e comprensible.
«É algo tan cotián que todo o mundo entende a súa relevancia», subliña Criado. Nesa sinxeleza agochase a súa forza política: a posibilidade de construír protección climática coas propias mans, de xeito comunitario, experimental e plural.
En tempos de catástrofe planetaria e mutacións irreversibles, o proxecto invita a imaxinar outras formas de habitar a cidade, menos deslumbradas pola luz e máis atentas ao coidado, á frescura e á vida compartida. Quizais, ao final, poñerse á sombra non sexa un xesto de retirada, senón o primeiro paso para reinventar a cidade do futuro.
Esta información, confirmada por fontes próximas ao desenvolvemento dos acontecementos, subliña a importancia de manter unha perspectiva informada sobre o tema.
Contexto e perspectivas en Galicia
É importante destacar que este tipo de situacións non ocorren no baleiro. Os antecedentes históricos e o contexto socioeconómico actual xogan un papel fundamental na comprensión completa destes eventos.
Expertas na materia sinalaron que a converxencia de múltiples factores creou as condicións propicias para o desenvolvemento actual dos acontecementos.
Desde diferentes sectores ergueuse voces que ofrecen perspectivas variadas sobre o tema. Mentres algunhas análises manteñen unha visión optimista sobre as posibles resolucións, outras avisan dos desafíos que poderían xurdir no curto e medio prazo.
Esta diversidade de opinións reflicte a complexidade inherente á situación.
Impacto en Galicia
Para Galicia, estas novas representan tanto oportunidades como desafíos. A economía rexional, baseada en sectores como a pesca, a industria naval e o turismo, podería verse afectada de diversas maneiras.
Os empresarios galegos xa están a avaliar as posibles implicacións para as súas operacións e estratexias futuras.
Análise en profundidade
Un exame detallado da situación revela múltiples capas de complexidade que merecen consideración. As persoas expertas consultadas identificaron polo menos tres dimensións clave que deben terse en conta á hora de avaliar estes desenvolvementos.
En primeiro lugar, a dimensión económica non pode ser ignorada. Os mercados reaccionaron cunha mestura de cautela e expectativa, reflectindo a incerteza inherente á situación actual.
Os indicadores económicos suxiren que poderiamos estar ante un período de axustes significativos.
En segundo lugar, o aspecto social presenta os seus propios desafíos e oportunidades. A cidadanía demostrou un nivel de implicación sen precedentes, participando activamente no debate público a través de diversos canles.
Esta participación cidadá é vista por moitos como un signo positivo da vitalidade democrática.
Finalmente, a dimensión institucional require especial atención. As organizacións e entidades involucradas están a traballar para coordinar as súas respostas e garantir que se manteña a estabilidade necesaria para navegar estes tempos complexos.
Perspectivas futuras
Miraando cara adiante, é evidente que os próximos meses serán cruciais para determinar o curso dos acontecementos. Os observadores coinciden en que estamos nun momento decisivo que podería definir tendencias a longo prazo.
A capacidade de adaptación e a flexibilidade serán elementos clave para navegar con éxito os desafíos que se achegan. Tanto as institucións como a cidadanía deberán manter unha actitude proactiva e estar preparadas para responder a desenvolvementos inesperados.
En última instancia, o resultado dependerá da capacidade colectiva para traballar cara solucións construtivas que beneficien ao conxunto da sociedade. O diálogo, a cooperación e o compromiso co ben común serán fundamentais neste proceso.
