Feijoo, o monxe galego que desafiou a ignorancia

Un monxe beneditino nacido entre a néboa e a pedra de Galicia converteuse, hai tres séculos, nunha das voces máis incómodas e lúcidas da España ilustrada. O seu empeño por desterrar supersticións e defender a razón deixou pegada na historia cultural peninsular. Non hai rúa en Oviedo nin aula universitaria en Compostela que non escoitase o seu nome: frade Benito Xerónimo Feijoo. É difícil esaxerar a súa influencia no espertar intelectual de toda unha época.

O relixioso, coñecido popularmente como “o pai Mestre”, foi moito máis ca un erudito de claustro. A súa palabra, a miúdo polémica e sempre afiada, retumbou máis alá dos muros monásticos, abrindo camiño a unha nova forma de pensar. O seu legado, aínda hoxe, segue sendo motivo de debate en Galicia e fóra dela.

Entre a clausura e o debate público

Quen imaxine un monxe illado do mundo está totalmente equivocado. Feijoo, nacido en Casdemiro, unha aldea ourensá, axiña cruzou os límites da súa terra natal para chegar a Oviedo, onde a Universidade o acolleu como catedrático. Alí, o beneditino dedicouse ao ensino e á reflexión, pero tamén a escribir unha obra monumental que sería lida e debatida en toda a península: os “Ensaios”, onde desmontou crenzas populares a golpe de razón.

Dende o convento de San Vicente, na capital asturiana, o pai Mestre converteuse en azoute de charlatáns e defensores do irracional. Non era habitual ver a un relixioso enfrontarse abertamente a supersticións, milagres dubidosos ou bulos da época. Pero Feijoo fíxoo. Por que? Segundo fontes académicas, a súa obsesión era achegar o coñecemento científico —o pouco que cruzaba os Pireneos daquela— a unha sociedade ancorada no dogma e no medo.

Abonda con repasar os seus textos para advertir a ironía e a paciencia coa que desmontaba lendas de meigas, curandeiros e prodixios varios. Unha tarefa ingrata. Demasiado tempo soportando a incomprensión dos seus propios compañeiros de hábito e as críticas de sectores conservadores, que vían nel un perigo para a orde establecida.

A Ilustración, en clave galega

Poucas veces Galicia se asocia co movemento ilustrado, ese espertar europeo da ciencia e da razón. Porén, a figura de Feijoo actúa como ponte entre o espírito galego e esa ansia de modernidade. Cómpre lembrar que, en pleno século XVIII, a maioría das aldeas galegas apenas contaban con escolas e o analfabetismo superaba o 70 %. A cifra fala por si soa.

Nese contexto, o impacto dos escritos do beneditino foi enorme. Xente de Lugo a Tui, pasando pola Compostela universitaria, comezou a falar das súas ideas. A súa defensa do método científico e do escepticismo ante os poderes máxicos non só incomodou á Igrexa: tamén supuxo un revulsivo para a elite intelectual galega, que vía en Feijoo un modelo a seguir.

Non é menor o dato de que, aínda hoxe, boa parte da súa obra se estuda en facultades de Humanidades de toda Galicia. Para un responsable do sector educativo, “o seu exemplo demostra que o pensamento crítico tamén ten raíces profundas na nosa terra”.

Un legado incómodo pero imprescindible

Difícil atopar, no panorama cultural español, unha figura tan incómoda para o poder como Feijoo. As súas críticas á ignorancia institucionalizada e a súa defensa da educación pública chocaron coa mentalidade dominante. O certo é que a súa obra foi traducida a varios idiomas e chegou ás mans de algúns ilustrados franceses, que viron no monxe galego un aliado na loita contra o obscurantismo.