Feijoo, o monxe galego que desafiou a superstición

Pensador insomne e monxe beneditino, Frei Benito Xerónimo Feijoo converteuse nunha peza clave da Ilustración na península ibérica. Nado en 1676 e falecido en 1764, a súa obra foi un intento sostido de levar a razón aos debates cotiáns e académicos; os seus escritos ocuparon librarías, conventos e aulas moito antes de que a palabra «divulgación» se puxese de moda. A vida e o legado deste relixioso seguen sendo referencia en Galicia e máis alá.

A cabalo entre a tradición monástica e as correntes renovadoras do seu tempo, Feijoo articulou unha receita sinxela: desmontar mitos con argumentos e datos prácticos. Non era un profeta, senón un enciclopédico que utilizou o ensaio como ferramenta para disputar a ignorancia. A influencia foi palpable: universidades, bibliotecas e centros culturais manteñen viva a súa pegada.

Orixes e contexto histórico

Nado na comarca da Ribeira Sacra, nun entorno marcado pola relixiosidade popular e as vellas costumes rurais, ingresou cedo na orde beneditina. Dende o claustro tivo acceso a libros e correspondencia que lle abriron horizontes insospeitados para a Galicia de finais do XVII e a primeira metade do XVIII. Abondan dúas datas para situalo: 1676, ano do seu nacemento, e 1764, no que morreu deixando un corpus que se seguiu reeditando nos séculos posteriores.

Cómpre lembrar que naqueles anos a maioría da poboación galega vivía en aldeas onde o coñecemento circulaba de forma oral. Por iso as súas intervencións sobre saúde pública, educación e costumes calaron: falaba de cuestións que afectaban á vida diaria, non de abstraccións inaccesibles. A ninguén se lle escapa que esa proximidade co práctico é parte do motivo polo que segue a ser lido hoxe.

Obra e método: desmontar crenzas con razoamento

O certo é que Feijoo articulou dúas grandes liñas na súa produción: a denuncia da superstición e a defensa da indagación empírica. As súas coleccións de ensaios circularon en tiradas que, se ben non eran masivas para os estándares actuais, si acadaron unha difusión notable no mundo hispánico do século XVIII. Os seus textos abordaban dende os presuntos milagres ata as falsas medicinas, e facíano con exemplos extraídos da vida na aldea e de fontes eruditas.

Un responsable do ámbito académico sinala que o seu método se adiantou ao que hoxe chamaríamos pensamento crítico: preguntar, contrastar e propoñer remedios prácticos. As universidades de Santiago e Salamanca conservan referencias ás súas obras e aínda organizan actividades docentes sobre a súa figura. Así mesmo, varias bibliotecas nacionais e arquivos beneditinos custodian edicións históricas que dan idea do seu alcance.

Impacto cultural e resonancia en Galicia

Difícil esaxerar a influencia que tivo na prensa e na cultura escrita do Século das Luces. Os seus textos foron discutidos en salóns e aulas de Madrid, Lisboa e cidades europeas; en Galicia, o impacto foi máis directo: influíu en proxectos de educación e na aparición de debates públicos en prazas como a de San Martiño Pinario, en Santiago, ou en tertulias que se celebraban xunto ás igrexas de comarcas como Terra de Trives.

Non é menor o dato de que libros seus chegaron a circular en varias edicións durante os séculos XVIII e XIX. A cifra exacta de impresións varía segundo os catálogos, pero as institucións culturais galegas estiman varias ducias de reimpresións ao longo dos séculos, o que fala dunha recepción sostida. Ademais, a súa influencia aparece en programas de estudo e exposicións organizadas en museos e centros de estudo rexionais.