Un frade beneditino escribiu ensaios que sacudiron o ambiente intelectual da península e contribuíron a traer a Ilustración a terras galegas. A súa carreira intelectual —a de quen foi coñecido como o pai Mestre— combinou a erudición cun afán práctico por resolver problemas cotiáns, desde a medicina ata a educación popular. Hoxe a súa figura segue sendo un referente para quen promove a razón e a crítica na cultura galega.
Por que segue importando a súa voz? Porque problematizou crenzas asentadas e animou a cuestionar o recibido, algo tan necesario agora coma daquela. Demasiado tempo.
Un home na encrucillada de dous mundos
Difícil explicar o século XVIII galego sen a súa presenza. Nado e formado en ambientes monásticos, acabou inserido en redes intelectuais que conectaban Oviedo, Compostela e outras prazas do noroeste. A ninguén se lle escapa que a Ilustración penetrou en España de maneira desigual; este relixioso acabou actuando como ponte entre a tradición e a modernidade.
Convén lembrar que a súa actividade non quedou recluída aos claustros. Os seus escritos circularon máis alá das bibliotecas conventuais e foron lidos en casas reitorais e academias emerxentes. O interese pola experimentación e por desmontar remedios milagreiros ou supersticións populares colocouno no centro dos debates sobre a compatibilidade entre fe e razón.
Non é menor o dato de que as súas obras, editadas en castelán para acadar maior difusión, tiveron varias edicións durante a súa vida e repercusión posterior nas universidades galegas. A presenza de referencias a prácticas e costumes da Terra Chá ou de comarcas pontevedresas dálle textura local a unha obra con ambición universal.
Ensaios que inquiriron o cotián
O certo é que o seu “Teatro crítico” abordou asuntos que hoxe consideraríamos de vida práctica: hospitais, remedios, educación e a formación do profesorado. En cada tema apareceu o seu escepticismo ante o que se aceptaba por tradición e a súa defensa da observación empírica. Un responsable de arquivo eclesiástico salienta que o seu pensamento xerou tantas adhesións como suspicacias no seu propio entorno.
Abonda con mirar a maneira en que os seus textos criticaron a credulidade popular —as chamadas “meigas” en Galicia— sen renegar da fe. Foi unha crítica que apelou á pedagoxía: educar para que a xente comprendese causas e efectos, non para que aceptase receitas máxicas. Esa pedagoxía segue vixente en debates contemporáneos sobre alfabetización científica e cidadanía.
No plano editorial, as súas obras coñeceron ampla difusión. Consérvanse primeiras edicións e copias manuscritas que circularon por bibliotecas e por mans particulares. Un alto cargo universitario subliña que a circulación deses exemplares axudou a conformar unha esfera pública máis crítica na Galicia do XVIII.
Impacto local e memoria institucional
Quen visite hoxe certas bibliotecas académicas, ou as salas dedicadas á historia rexional, verá como a súa figura foi integrada na narrativa cultural galega. Non só polas prestacións intelectuais: a súa defensa da educación como motor social conectou con preocupacións locais sobre a pobreza e a instrución popular.
Hai poucos anos, unha mostra dedicada á súa obra reuniu libros, documentos e pezas gráficas e atraeu a milleiros de visitantes en apenas semanas. A cifra fala por si soa: había un interese sostido que reclamaba unha posta en valor máis ampla do seu legado. A resposta do público amosou que a memoria do seu pensamento non é un asunto de eruditos, senón de comunidade.
Ademais, a súa influencia deixouse sentir na toponimia e en iniciativas culturais: desde rúas e prazas en cidades galegas ata seminarios universitarios que revisitan as súas teses. Non semella casualidade que institucións docentes insistan en recuperar a súa figura como exemplo de pensamento cr
