A Escuela Técnica Superior de Ingenieros Navales (ETSIN) de Madrid inaugurou o 14 de marzo de 2026 unha exposición que recupera a historia do navío San Juan Nepomuceno, perdido na batalla de Trafalgar, e o seu papel na axuda ás trece colonias que loitaron pola independencia de Estados Unidos. A mostra, impulsada por unha asociación xurdida co obxectivo de reconstruír no futuro o buque, reúne enxeñeiros, historiadores e representantes da Armada para poñer en valor esa contribución española no 250 aniversario do inicio do conflito estadounidense. O proxecto busca tamén xerar debate técnico e memoria histórica sobre un episodio que mestura acción naval, diplomacia e traxedia humana.
O navío, que en Trafalgar quedou desarbolado e foi apresado pola Royal Navy, sufriu a perda de centenares de homes: as crónicas recollen na súa cuberta arredor de 100 mortos e 150 feridos antes de renderse ante varios adversarios. Tras ser remolcado ata Gibraltar, o buque serviu como prisión flotante e escenario de recepción de autoridades ata o seu despezamento definitivo; segundo testemuños, no camarote do comandante inglés colocaron unha placa en homenaxe ao seu inimigo e exixíase quitarse o sombreiro ao pasar. A figura do comandante do navío, ferido mortalmente na batalla, quedou fixada na memoria literaria e popular.
A exposición, titulada «El San Juan Nepomuceno. Un navío de Guarnizo na Independencia dos Estados Unidos», foi comisariada polo enxeñeiro naval e profesor da ETSIN Rodrigo Pérez, quen explica que a idea levaba meses en desenvolvemento. A organización informou á embaixada de Estados Unidos e estendeu invitacións ao corpo diplomático, nun xesto que pretende subliñar o valor histórico máis que calquera sesgo político. A mostra coincide co aniversario de 1776 e chega nun momento de tensión entre España e Estados Unidos no eido político, aínda que os impulsores insisten na súa intención cultural e pedagóxica.
Entre os elementos exhibidos figuran maquetas, reproducións documentais e unha bandeira das trece colonias, pezas que axudan a narrar tanto a andaina do barco como o contexto internacional da época. A elección do nome do navío e a súa orixe en Guarnizo serven para conectar a exposición coa tradición naval española e cos estaleiros que formaron parte desa industria. Os organizadores procuraron equilibrar o contido técnico —con planos e explicacións de construción naval— e o relato humano, centrado na tripulación e na súa experiencia en combate.
A asociación promotora, nacida co propósito declarado de reconstruír o buque no futuro, contou coa colaboración da Armada e co apoio académico da ETSIN. Enxeñeiros e especialistas achegaron criterios para reproducir elementos da embarcación con fidelidade histórica, mentres que historiadores investigaron arquivos e correspondencia que sitúan o navío nas operacións de apoio ás colonias norteamericanas. A vocación do proxecto é a medio prazo, con actividades divulgativas e técnicas que sirvan de base a unha hipotética reconstrución.
A figura de Cosme Damián Churruca, comandante do San Juan Nepomuceno e morto en Trafalgar, ocupa un lugar destacado na mostra e na narrativa que a acompaña. A súa morte aparece xa na obra de Benito Pérez Galdós e forma parte da memoria colectiva da derrota naval, pero a exposición pretende rescatar tamén episodios menos coñecidos, como a intervención do buque en misións de escolta e apoio loxístico ás forzas que combatían contra Gran Bretaña en América.
Os comisarios sosteñen que esta recuperación non é apenas unha rememoración romántica senón unha oportunidade para analizar tecnoloxías navais, cadeas de mando e redes diplomáticas de finais do século XVIII. A mostra formula preguntas sobre como se lembran as guerras e que relatos perduran: desde a valentía individual dos oficiais ata as decisións estratéxicas que levaron a compromisos discretos por parte da Coroa española fronte á súa histórica rivalidade con Inglaterra.
O montaxe permanecerá aberto ao público por tempo limitado e servirá como punto de partida para conferencias, mesas redondas e actividades educativas. Os organizadores esperan que a iniciativa atraia tanto ao público xeral como a especialistas e diplomáticos, e confían en que sirva para revitalizar o interese por un episodio que enlaza Galicia, Cantabria e a historia transatlántica de finais do século XVIII. En palabras dos promotores, a idea é que a memoria do navío —e a ambición de reconstruílo algún día— siga navegando na esfera pública máis aló da exposición.
