Un equipo internacional no que participa o grupo ZebraBioRes do campus de Lugo colaborou no desenvolvemento e validación preclínica dunha nova estratexia terapéutica contra células tumorais senescentes, segundo un artigo publicado o 14 de marzo de 2026 na revista Nature Aging. O traballo, coordinado polo Instituto Imdea Nutrición, emprega un composto natural, a esticolisina I, e modelos avatar de peixe cebra para comprobar a selectividade e seguridade do tratamento en tempo real. A investigación pretende mellorar a eficacia da quimioterapia e diminuír o risco de recaída ao eliminar células que permanecen activas tras o tratamento. A participación da Universidad de Santiago de Compostela, desde Lugo, foi clave para a validación funcional en organismos vivos.
Os autores describen a esticolisina I (StnI) como unha senotoxina de orixe mariña derivada da anémona Stichodactyla helianthus, capaz de recoñecer cambios concretos na composición lipídica da membrana das células senescentes. Ao dirixirse a esa pegada distintiva, a molécula elimina con alta precisión as células danadas sen afectar a tecidos sans nos ensaios realizados. O equipo subliña que este recoñecemento selectivo é o que diferenza a esticolisina I doutros enfoques menos específicos e podería reducir efectos adversos asociados a tratamentos máis agresivos.
O uso de modelos avatar do peixe cebra constituiu un dos avances metodolóxicos máis destacados do estudo. En embrións transparentes de peixe cebra introducíronse células tumorais humanas, o que permitiu observar en tempo real o comportamento, a migración e a resposta ás senotoxinas. Este sistema acelerou a avaliación preclínica: os investigadores confirmaron que a StnI eliminaba células de melanoma senescentes que circulaban polo torrente sanguíneo do modelo sen evidenciar toxicidade no desenvolvemento do organismo. A observación directa nestes modelos achega unha validación funcional que completa os análises moleculares e lipídicos.
O grupo da Universidad de Santiago que lidera Laura Sánchez Piñón foi responsable de deseñar e executar os ensaios en peixe cebra, achegando a experiencia en bioloxía do desenvolvemento necesaria para os avatares. Baixo a coordinación científica de Maria Ikonomopoulou, do Instituto Imdea Nutrición, o consorcio integrou capacidades en bioloxía molecular, lipidómica, biotecnoloxía e farmacoloxía. Ademais da USC, participaron equipos de distintos países europeos, Estados Unidos e Australia, o que permitiu combinar detección molecular con probas funcionais en modelos vivos. Os investigadores destacan o carácter multidisciplinar como factor decisivo para levar o proxecto desde a identificación da molécula ata a súa validación experimental.
Os resultados explican un problema recoñecido na oncoloxía: a quimioterapia, aínda que reduce a masa tumoral, pode deixar células nun estado de senescencia que contribúe á inflamación, dano tecidual e eventual reaparecemento do tumor. Estas células senescentes non proliferan, pero permanecen metabolicamente activas e secretan sinais que alteran o microentorno. Ao eliminar selectivamente esas células, as senotoxinas como a StnI poderían complementar a terapia convencional para diminuír a probabilidade de recaída e mellorar a recuperación tecidual. Non obstante, os autores sinalan que a evidencia, aínda que prometedora, procede de fases preclínicas.
Nos estudos con peixe cebra non se observaron efectos fóra do obxectivo nin toxicidade no desenvolvemento embrionario, información que avala a elevada selectividade do composto. Aínda así, os expertos implicados advirten que serán necesarios ensaios adicionais en modelos mamíferos e probas de seguridade farmacolóxica antes de contemplar ensaios clínicos en humanos. A tradución dunha molécula natural con actividade específica a un fármaco aprobado implica etapas longas de optimización, dosificación e avaliación de posibles reaccións inmunolóxicas ou efectos secundarios sistémicos.
A combinación de técnicas —dende a lipidómica para identificar a sinatura de membrana ata a bioloxía do desenvolvemento para a validación funcional— abre unha vía novedosa na procura de axentes senolíticos máis precisos. Os investigadores afirman que as senotoxinas permiten «ler» e actuar sobre a pegada lipídica distintiva das células senescentes, o que suporía unha precisión inédita neste campo. Se os seguintes pasos confirman eficacia e seguridade, esta aproximación podería integrarse en protocolos oncolóxicos para reducir complicacións posteriores ao tratamento estándar.
Para o campus de Lugo e a Universidad de Santiago, a participación neste consorcio internacional reforza a súa aposta pola investigación traslacional e polos modelos experimentais innovadores. O éxito no uso de avatares de peixe cebra sitúa aos grupos galegos nunha posición destacada para futuras colaboracións que impulsen o paso de laboratorio a clínica. Mentres tanto, a comunidade científica mantén un optimismo cauto: os achados son relevantes, pero o camiño cara a unha aplicación clínica segura aínda require ensaios rigorosos e validación en etapas posteriores.
