Mar Capeáns, fronte ao acelerador de partículas LHC (Large Hadron Collider). / CERN

Mar Capeáns aparece na imaxe que vostedes están vendo nesta reportaxe fronte ao LHC (Large Hadron Collider), o acelerador de partículas de 27 km que descubriu en 2012 a última partícula elemental que quedaba por observar: o bosón de Higgs.

Esta doutora en Física compostelá de 59 anos vén de estrearse como xefa de operacións do CERN, o maior laboratorio de física de partículas do mundo.

Durante o seu mandato -ata 2030- a compostelá, que desenvolveu o seu labor durante os últimos 30 anos neste laboratorio con sede en Xenebra, enfróntase a enormes retos que abordan conceptos difíciles sequera de imaxinar para calquera persoa allea a este mundo. Pero non para ela.

Mar Capeáns é capaz de ver a beleza da física de partículas. Vive con paixón o seu traballo e encara con determinación os complexos obxectivos aos que se enfronta, como multiplicar por dez a potencia deste acelerador ou impulsar a construción do Futuro Colisionador Circular (FCC), unha máquina tres veces maior, que sería o novo experimento máis grande da Terra.

O futuro é emocionante xa que podería desvelar de que está feito ata un 25% do universo do que, nestes momentos, só coñecemos o 5%.

Traxectoria e referentes familiares

Ante tan apabullante escenario no que navega con soltura esta galega, española que chegou máis alto na historia desta institución que aglutina a 20.000 científicos de 110 países, sorprende descubrir a súa enorme sinxeleza, discreción e desbordante capacidade de traballo. Pero ela non se bota flores.

O seu mérito é aínda maior cando descubrimos que na súa familia non tiña ningún referente que se dedicase á ciencia.

Aos catro irmáns, dúas rapazas e dous rapaces, «meus pais educáronnos de forma absolutamente igualitaria. A todos se nos esixía o mesmo e a todos se nos animaba a estudar, a facer deporte, e a aspirar ao que quixeramos.

Na casa fomentábase preguntar, debater, interesarse polas cousas nun ambiente no que aprender era algo natural. Ese entorno foi moi importante, porque che fai medrar sen pensar que hai camiños máis apropiados para uns ca para outros», agradece.

Formación e chegada ao CERN

Mar estudou no colexio da Compañía de María de Santiago, «un centro amable e bonito no que sempre o pasei ben», asegura. Era unha nena curiosa, interesada por entender como funcionaban as cousas en xeral e como se conectaban os distintos temas.

«Tiven profesoras que transmitían entusiasmo e liberdade, o que influíu na forma de mirar o mundo. Gustábanme as matemáticas, gustábame resolver problemas, e inclineime pola física como unha carreira que abría portas, en vez de pechalas», argumenta.

Así chegou á Facultade de Física da Universidade de Santiago, «ao lado da casa», o inicio dun percorrido que a levaría moi, moi lonxe.

A moza era consciente de que entraba nun entorno bastante masculinizado e nunha carreira minoritaria, pero non supuxo ningún atranco para ela.

«Na miña experiencia persoal non sentín un trato explicitamente diferente por ser muller. O que si percibías era que había poucas referentes femininas en posicións visibles», apunta.

Durante a facultade, Mar coñeceu o traballo do CERN pola conexión que tiña a universidade con esta institución. Sen dúbida, xa na aula a capacidade de Mar chamaba a atención e cando un profesor lle propuxo ir durante uns meses ao laboratorio de Xenebra para realizar a súa tese de doutoramento, a galega non o dubidou.

«A decisión non foi inmediata, porque implicaba marchar lonxe e deixar o meu entorno natural, pero meus pais apoiáronme en todo momento e… quen lle di non ao CERN?», advirte.

Así, en 1992 a compostelá fixo as maletas cara a Suíza, o mesmo camiño que milleiros de galegos emigrantes percorreron antes ca ela, aínda que cun obxectivo diferente. Iba para uns meses, pero foi encadeando postos e responsabilidades e ata hoxe xa van trinta anos.

Mar Capeáns, no CERN en Xenebra, en 2009 / FDV

Vida no CERN e logros científicos

Lembra ben a súa primeira impresión ao entrar neste inxente laboratorio. «Aínda que coñecía un pouco o CERN, non entendes a súa verdadeira dimensión ata que traballas dentro. A escala é impresionante: os aceleradores, o tamaño do campus, a complexidade das infraestruturas, a diversidade de perfís… É literalmente como unha pequena cidade dedicada á ciencia».

Pero o que máis lle sorprendeu aqueles primeiros meses, asegura, foi «a cultura de cooperación internacional tan natural, persoas de ducias de países traballando xuntas sen que iso fose nada extraordinario, e a facilidade para interactuar con expertos dispostos a compartir os seus coñecementos: esa diversidade é unha das súas grandes riquezas».

A científica botaba de menos á súa familia e á súa terra e de novo atopábase nun entorno moi masculino no que poucas mulleres chegaban a postos de responsabilidade.

«Facerse un oco no CERN require credibilidade técnica, científica, e saber traballar e aprender dos demais», advirte. Pero pouco a pouco e facendo gala «desa forma de vivir o cotián que temos os galegos, con humildade pero seguros de nós», Mar foi atopando o seu lugar.

O descubrimento do bosón de Higgs en 2012 foi un momento histórico, o resultado de décadas de traballo colectivo: «Lembro perfectamente a conciencia de estar vivindo algo único», apunta.

Pero tamén destaca outros momentos menos mediáticos pero moi intensos como cando despois de anos de I+D e construción, os detectores do LHC estaban listos para tomar datos: «É moi motivador cando unha tecnoloxía innovadora funciona por primeira vez como o imaxinaras», afirma.

Conciliación, liderado feminino e visión de futuro

Pero o universo de Mar en Xenebra non foi exclusivamente o da física de partículas. A científica atreveuse a mergullarse ademais noutro cosmos moi diferente e non menos complexo: o da maternidade.

A conciliación lonxe do entorno familiar foi difícil para criar a súa filla. «Está claro que é un reto e máis cando a carreira profesional é esixente, pero o CERN é unha institución sensible a estes temas, con estruturas que facilitan a organización familiar, como unha gardería no campus que acolle nenos desde os 4 meses», apunta.

«Toda traxectoria profesional intensa implica priorizar en determinados momentos. O importante é que o balance teña sentido», opina.

Mar Capeáns (en 2013), primeira española que se integrou de forma estable no cadro de persoal do CERN. / V. M. E.

Mar estreou o ano co seu novo cargo, o de directora de Operacións, e asegura estar moi motivada. «A miña misión é xestionar unha cidade moi singular dedicada á ciencia, con xente e infraestrutura única, que cambia todo o tempo e cuxa operación debe estar aliñada cunha estratexia científica moi ambiciosa.

Ilusióname especialmente preparar o CERN para o futuro: o LHC de Alta Luminosidade e os estudos de aceleradores futuros», describe. «O que máis desexaría é entender que é realmente a materia escura e a enerxía escura. Sabemos que constitúen a maior parte do universo, pero aínda non sabemos que son. Resolver isto cambiaría radicalmente a nosa visión do mundo», lanza.

Asegura que as mulleres no CERN cada vez acceden máis a postos de responsabilidade: «Na nova estrutura de dirección do director xeral Mark Thomson, os directores e CIO somos 50/50. Avanzouse, pero aínda queda camiño por percorrer xa que, por exemplo, na capa seguinte de xefes de Departamento a porcentaxe de mulleres descende ao 30%, que é unha porcentaxe semellante á cantidade de mulleres no CERN; isto reflicte unha tendencia á alza», analiza.

A directora apunta que a fenda de xénero en STEM é unha realidade tanto en España como en Suíza. «Aínda que existen algunhas diferenzas nos niveis de participación, en ambos países as mulleres seguen estando infrarrepresentadas, sobre todo en postos de liderado, polo que o desafío é semellante: promover maior igualdade de oportunidades e romper estereotipos desde etapas temperás», opina.

Mar confesa levar unha vida «moi organizada arredor do traballo» en Suíza. Pero iso non significa que non goce tamén da vida fóra do laboratorio.

«Encántame a natureza e aquí, coa proximidade dos Alpes, é un luxo facer escapadas curtas facilmente», asegura.

A súa vida está en Suíza, pero cando pensa en «casa», Mar sempre visualiza Galicia.

Lise Meitner cunhas estudantes en 1959 / Bryn Mawr College

Física austríaca de orixe xudía, Lise Meitner foi unha das mentes clave no descubrimento da fisión nuclear, o proceso polo cal o núcleo dun átomo se divide liberando enormes cantidades de enerxía.

Formada en Viena, trasladouse a Berlín, onde traballou durante décadas xunto ao químico Otto Hahn no estudo dos elementos radiactivos.

En 1938, tras a anexión nazi de Austria, tivo que fuxir de Alemaña e continuar a súa investigación desde o exilio en Suecia.

Ese mesmo ano, interpretou correctamente os resultados experimentais de Hahn e explicou teoricamente a fisión, sentando as bases da enerxía nuclear moderna.

Porén, o Nobel de Química de 1944 foi concedido só a Hahn, nunha das grandes omisións da historia da ciencia.

Meitner rexeitou participar no desenvolvemento da bomba atómica e defendeu sempre o uso responsable do coñecemento científico.