Un grupo de menores talibés. / Fundación Farrah
“Batíanme se non facía o que me dicían. Obrigábanme a saír á rúa a mendigar e abusaban de nós cando nos levaban traballar ao campo. As malleiras eran constantes. Nunca me sentín a salvo”. Fuxir foi a única forma de sobrevivir. Mamadou Sarr –nome ficticio– souboo sendo apenas un neno.
O 13 de decembro do ano 2022 deixou Senegal cargando ás costas unha historia invisible, pero recorrente: a de milleiros de menores senegaleses que medran atrapados na violencia e o abuso mentres permanecen pechados nunha escola coránica. A súa fuxida levouno ata Marrocos, amoreado nun autobús que o afastaba de todo o que coñecía e o empurraba cara a unha viaxe desesperada que realizou a través da ruta atlántica, considerada a máis letal do mundo.
Infancia marcada polo abuso nas daaras
O 6 de febreiro de 2023 chegou a Lanzarote a bordo dun cayuco. Atrás quedaba unha infancia marcada polo encerro nunha escola coránica –ou daara– onde sufriu malos tratos de todo tipo e abusos constantes: desde malleiras e golpes ata castigos como ser pechado por non memorizar fragmentos do Corán.
O seu caso non é illado. Nas daaras, milleiros de nenos senegaleses viven sometidos a condicións extremas de violencia e pobreza.
A vida dentro da escola coránica seguía unha rutina inquebrantable. Os menores erguíanse ás catro da madrugada para ler o Corán e, ás seis, saían ao mercado da cidade. Alí debían saír a mendigar, pedir cartos e entregalos ao marabú –o profesor da escola– á hora de xantar: entre 300 e 500 francos.
Tamén tiñan que buscar alimento e, arredor das 15.00 horas, regresar para continuar coa ensinanza relixiosa. Os días pasaban sen grandes cambios. A rutina dos nenos talibés –así se denomina aos menores aloxados nas escolas coránicas– repetíase dunha forma implacable.
"A miña rutina era saír á cidade para pedir cartos e dárllos despois ao meu xefe. Logo, cando volvía, aprendía o Corán e, se non o memorizaba, batíanme", lembra Mamadou. Entrou na daara con tan só 11 anos, tras a morte do seu pai.
Desde entón foi sometido a traballos forzosos e obrigado a practicar a mendicidade: "Se saías a pedir cartos, non podías regresar coas mans baleiras". Organizacións internacionais cualificaron esta realidade como unha forma de escravitude infantil.
"A comida era moi escasa e todos os días ía ao campo traballar. Non tiña forzas e, se me negaba a algo, metíanme no cárcere da escola", relata. Todo isto ocorre a tan só 1.550 quilómetros do Arquipélago e xa en 2010, organizacións como Human Rights Watch alertaron nun informe de que decenas de miles de nenos estaban sometidos a condicións análogas á escravitude e a graves abusos.
Dous menores xogan na Casa de Escucha. / Fundación Farrah
A estimación situaba daquela en arredor de 50.000 os menores que asistían a centos de residencias deste tipo repartidas en diferentes cidades senegalesas. A maioría das vítimas son nenos; as nenas, en moitos casos, quedan relegadas a tarefas domésticas e do fogar.
O difícil camiño cara á liberdade
Fuxir da escola coránica tampouco era unha opción sinxela. "Escapeime varias veces, pero os homes do meu xefe sempre saían a buscarme. Cando me atopaban, pegábanme e maltratábanme. Unha vez déronme unha malleira; recibín moitos golpes na barriga. Estiven varios minutos sen poder respirar e sentín que me ían morrer", conta.
Tras aquelas malleiras non recibiu atención médica, a pesar de que asegura que durante un tempo sangrou pola boca ao tusir. Neste sentido, segundo o Informe do Estudo sobre a problemática dos nenos da rúa e talibés en Mbour, Senegal, elaborado pola Fundación Farrah de Las Palmas de Gran Canaria, preto do 80% dos menores talibés nunca acudiu a un médico.
"Os homes que nos vixiaban sempre abusaban de nós de maneira reiterada. Unha vez, incluso partíronme un dente", engade. Saír do país era a única opción: "Vixiaban todas as cidades; sempre nos atopaban cando intentabamos fuxir. Eu sabía que a miña vida corría perigo en Senegal".
Hoxe, a historia de Mamadou cambiou. Desde Canarias viaxou a Zaragoza, onde reside e traballa como pintor tras formarse en distintos cursos de construción. "Teño un bo traballo e podo axudar á miña nai e aos meus irmáns", di.
Pero mentres Mamadou conseguiu escapar da violencia, milleiros de nenos seguen atrapados nas daaras. Foi a partir de 2003 cando Pepi Farray, directora da Fundación Farrah, situada na capital grancanaria, comezou a detectar a magnitude do problema durante as súas viaxes a Senegal.
As rúas estaban cheas de nenos en condicións físicas deplorables, obrigados a mendigar para sobrevivir. O que ao principio parecía unha realidade puntual pronto se revelou como un fenómeno xeneralizado e persistente no país africano.
A Casa de Escoita: un refuxio para os menores
Ante unha situación cada vez máis visible na rexión, Farray decidiu investigar unha problemática que, co tempo, se confirmou como estrutural. Así coñeceu a historia dos nenos talibés e o sistema de abusos e explotación ao que estaban sometidos en moitas escolas coránicas.
Como no caso de Mamadou, os episodios de violencia repetíanse sen control. As familias, en moitos casos, non realizan un seguimento dos seus fillos, xa que as daaras se atopan lonxe dos seus fogares. A isto súmase que moitos dos menores internados nin sequera lembran onde viven ou quen son os seus pais.
Chegaron moi pequenos ás escolas e, co tempo, esqueceron parte da súa vida anterior. Ante esta realidade, desde a fundación canaria traballouse para ofrecer unha resposta inmediata.
Así naceu o que hoxe se coñece como a Casa de Escoita, situada en Mbour, unha cidade de tránsito –e un punto crítico de saída de cayucos cara ás costas canarias– para os preto de cinco mil nenos talibés que a Fundación Farrah conseguiu localizar desde que comezou o proxecto.
O obxectivo deste espazo é ofrecer atención integral, protección e acompañamento aos menores que viven nesta situación de extrema vulnerabilidade.
En 2017, cando a Fundación iniciou un estudo para identificar as causas e consecuencias desta práctica, constatou que as súas orixes se remontan á década de 1980. Naqueles anos, o país atravesaba unha profunda crise económica e social que derivou na instrumentalización de menores, obrigados a mendigar para pedir esmola.
Detrás desta realidade entrelázanse non só factores relixiosos, senón tamén políticos e económicos.
Casa de escoita Farrah, en Mbour, Senegal. / Fundación Farrah
Durante a construción da Casa de Escoita, os propios nenos preguntaban que se estaba a levantar. Hoxe, o centro conta cun equipo formado por psicólogos, médicos, profesores e enfermeiros.
Cando un menor sofre violencia, un accidente ou un problema de saúde, –asegura Pepi Farray– son os propios compañeiros quen o acompañan ata a vivenda para que reciba atención. Alí tamén se lles ensina hixiene básica. Unha ferramenta clave para a prevención de enfermidades, especialmente en espazos como as daaras, onde a falta de hixiene favorece a aparición de todo tipo de patoloxías entre os menores.
A loita contra a explotación infantil
A sección de enfermaría do fogar é unha peza fundamental. Funciona, ademais, como un indicador clave para detectar o trato que reciben os menores. Segundo explica Farray, moitos nenos chegan con evidentes signos de violencia: marcas de latigazos nas costas, golpes na cabeza ou sinais de teren sido encadeados nos nocellos.
O mesmo día en que se inaugurou a Casa de Escucha, por exemplo, un neno de nove anos foi apaleado ata a morte polo seu marabuto e atopado mentres era enterrado no campo. A pesar da gravidade de situacións coma esta, o Goberno de Senegal non adoptou medidas efectivas de protección, a pesar de ser Estado asinante da Convención sobre os Dereitos do Neno das Nacións Unidas.
Ante a falta de resposta por parte do Goberno de Senegal, a Fundación Farrah impulsa desde hai anos un Plan Integral de Loita contra a Explotación Infantil. A iniciativa inclúe unha campaña de recollida de sinaturas cuxo obxectivo é poñer fin á situación que sofren os menores talibés.
Ata o momento reuníronse 28.000 apoios, aínda que a meta é acadar as 100.000 sinaturas para esixir formalmente ao Executivo senegalés o fin desta práctica e elevar posteriormente a denuncia ante a Comisión dos Dereitos do Neno das Nacións Unidas.
"É unha práctica que hai que denunciar. Pasei case toda a miña vida pechado na daara, sufrindo malos tratos. Non se pode mirar para outro lado", conclúe Mamadou.
