O filósofo e sociólogo Jürgen Habermas faleceu este sábado en Starnberg aos 96 anos, segundo informou a editorial Suhrkamp citando á familia. Habermas, considerado un dos pensadores máis influintes do século XX en Alemania e no mundo, morreu na localidade bávara onde vivía desde os anos setenta. A comunicación oficial aínda non detallou as causas do falecemento nin os plans familiares para o sepelio. A súa morte marca o fin dunha traxectoria intelectual que condicionou debates sobre democracia, comunicación e esfera pública.
Habermas iniciou a súa carreira en Fráncfort na década de 1950, vinculado ao Instituto de Investigación Social onde traballou xunto a figuras da chamada Escuela de Fráncfort como Theodor W. Adorno. En 1961 obtivo o doutoramento en Marburgo coa obra que expoñía as transformacións da vida pública nas sociedades modernas, un texto que logo se convertería en referencia obrigada para os estudos sobre opinión pública e comunicacións. A súa produción temperá xa evidenciaba a combinación entre análise sociolóxica e reflexión filosófica que caracterizou toda a súa obra.
Tras pasar pola Universidad de Heidelberg, en 1964 asumiu a cátedra que ocupara Max Horkheimer en Fráncfort, e desde esa posición desenvolveu investigacións que confluíron en títulos decisivos como ‘Coñecemento e interese’. Durante as revoltas estudantís de 1968, a súa figura foi percibida como próxima ás demandas do movemento, aínda que o propio Habermas criticou con firmeza a súa deriva máis radical. Os seus textos daquelanos amosan unha vontade de conexión entre a crítica social e principios normativos que esixían reformas institucionais para garantir a racionalidade comunicativa e a lexitimidade democrática.
En 1971 trasladouse a Starnberg para dirixir o Instituto Max Planck adicado ao estudo das condicións de vida no complexo científico-técnico, cargo que ocupou ata 1981. Foi neses anos cando publicou, na década dos oitenta, a súa obra máis ambiciosa e sistemática, ‘Teoría da acción comunicativa’, que intentou articular unha teoría normativa da sociedade baseada na capacidade dos suxeitos para comprenderse e deliberar. A proposta de Habermas puxo o acento na comunicación e na racionalidade intersubxectiva como fundamentos da democracia e do dereito.
Regresou a Fráncfort en 1983 para ocupar de novo unha cátedra de Filosofía, cargo que desempeñou ata a súa xubilación en 1994. Ao longo da súa carreira combinou o labor académico coa intervención pública: escribiu e participou en debates sobre cuestións tan diversas como a integración europea, as guerras dos anos noventa, a ética da ciencia e a investigación sobre o cerebro. A súa capacidade para conectar teoría e praxe política converteuno nunha referencia obrigada tanto en ámbitos académicos como en espazos de deliberación pública.
Nas últimas décadas, Habermas viviu ás beiras do lago de Starnberg e manteve unha presenza crítica no debate público, opinando sobre conflitos internacionais, a secularización e o papel da relixión en sociedades plurais. Foi capaz de actualizar algúns dos seus plantexamentos iniciais para abordar problemas emerxentes sen renunciar aos principios normativos que defendeu sempre: deliberación pública, dereito democrático e emancipación. O seu estilo, marcado pola esixencia conceptual, tamén amosou unha atención constante ás formas de vida e ás institucións políticas.
Os que traballaron con el ou seguiron as súas ensinanzas subliñan a súa influencia en campos tan diversos como a filosofía política, a socioloxía, a teoría do dereito e a comunicación. A ampliación do concepto de esfera pública e a insistencia na importancia da discusión racional como mecanismo lexitimador das decisións colectivas son legados que perdurarán nas ciencias sociais. Ao mesmo tempo, a súa obra xerou críticas e discusións que enriqueceron os debates sobre modernidade, técnica e democracia nos últimos sesenta anos.
Nun aspecto persoal que chamou a atención de quen o escoitaron, Habermas tiña unha dificultade para falar causada por unha fenda palatina congénita, circunstancia que non lle impediu converterse nun orador e polemista activo. A editorial Suhrkamp, que difundiu a nota de condolencia citando á familia, non facilitou de momento máis detalles sobre actos conmemorativos. A súa desaparición deixa un baleiro na tradición crítica alemá e na reflexión pública europea; a comunidade académica xa comeza a medir a dimensión do seu legado.
