O filósofo alemán Jürgen Habermas faleceu, deixando un baleiro no debate público europeo nun momento de ascenso de forzas reaccionarias e esgotamento cidadán. A súa voz, que durante décadas defendeu a primacía do debate racional, a regulación democrática e a solidariedade europea, extinguiuse cando máis críticos son os desafíos para a democracia. Habermas converteuse nun faro para quen denunciaron as políticas de austeridade e abogaron por un maior papel do Estado fronte a mercados desbocados.
Pensador clave da tradición da teoría crítica, Habermas articulou ideas sobre a acción comunicativa e a democracia deliberativa que influíron en académicos, políticos e activistas. A súa posición pública durante as grandes crises do século XXI —desde a debacle financeira a finais da primeira década ata a pandemia— situouno como un dos críticos máis firmes do neoliberalismo e como defensor dunha Europa máis integrada e solidaria.
No debate sobre a crise financeira, Habermas advertiu contra as consecuencias de tratar a democracia como un simple trámite cando o que está en xogo é a supervivencia das institucións. As súas críticas resonaron especialmente entre os que vían na resposta dos poderes económicos un intento por impoñer políticas que sacrificaban o benestar cidadán.
«cerca de asumir con todo descaro que a democracia é un mero decorado»
Habermas fronte ás políticas de axuste
Durante a crise de 2008, Habermas denunciou que as medidas de austeridade e os recortes sociais non eran unha fatalidade técnica, senón unha elección política con gañadores e perdedores. Sinalou que a transferencia do custo das crises do sistema financeiro cara á poboación corrente amosaba a falta de mecanismos democráticos capaces de controlar o poder dos mercados.
A opción dominante daquela —priorizar a estabilidade financeira por riba da protección social— abriu unha fenda entre gobernantes e gobernados e alimentou o descrédito cara ás institucións democráticas. Esa crítica contribuíu a repensar alternativas que priorizasen a cohesión social e a intervención pública para correxir fallos do mercado.
Un cambio de rumbo en 2020 e leccións para hoxe
A experiencia da pandemia e a resposta europea a partir de 2020 ofreceron, segundo moitos analistas e segundo o propio Habermas, a proba de que outra política era posible. Europa apostou por medidas compartidas, maior gasto público e unha coordinación máis intensa entre Estados para mitigar o golpe social e económico da crise sanitaria.
«tanto mercado como sexa posible, pero tanto Estado como sexa necesario»
Aquel viraxe non borrou as ameazas. O autor da teoría da acción comunicativa advertiu repetidamente sobre a emerxencia de movementos e elites que presentan as normas, a regulación e o dereito como meros adornos. Para Habermas, fóra do marco democrático só queda a descomposición social e a violencia política.
Na súa obra e nas súas intervencións públicas subliñou a necesidade de reforzar a esfera pública, garantir procesos deliberativos e preservar a autonomía das institucións fronte a presións económicas e populistas. A súa proposta non era un retorno nostálxico a un pasado idealizado, senón un chamamento a reconstruír pactos políticos que protexan dereitos e equilíbrios sociais.
A comparación con episodios do pasado —como a caída da República de Weimar— non era para xerar pánico, senón para lembrar que a erosión lenta das regras e a complicidade das elites poden facilitar rupturas profundas no sistema democrático. Habermas insistía en que a prevención esixe tanto vixilancia cidadá como liderado intelectual comprometido.
O seu legado intelectual servirá de brúxula para quen buscan unha alternativa ao resignado triunfalismo do mercado. Máis alá da súa figura, queda a urxencia de formar e manter espazos de deliberación pública que permitan enfrontar polarizacións, desinformación e a captura do Estado por intereses económicos.
A morte de Habermas chega nun contexto no que, segundo moitos observadores, é imprescindible recuperar as ferramentas que o propio Habermas defendeu: diálogo racional, pluralismo e políticas que poñan a xustiza social no centro da reconstrucción democrática. A súa voz apágase, pero a súa advertencia sobre o prezo de perder a democracia permanece como desafío e herdanza intelectual.
