Ourense sitúase como a segunda provincia de España con máis metros cadrados de horta por habitante, segundo os datos oficiais do Ministerio de Agricultura recollidos na última Enquisa sobre Superficies e Rendementos de Cultivos (ESYRCE). A estatística atribúe á provincia uns 213 metros cadrados de horta por cada veciño e constata ademais un incremento sostido da superficie dedicada ao autoconsumo na última década. Este crecemento responde tanto a unha arraigada tradición agraria como á procura de alimentos frescos e ao intento de paliar o encarecemento xeral da cesta da compra. Os datos sitúan a Galicia, no seu conxunto, á cabeza do país en hortas familiares.
En cifras absolutas, Ourense contabiliza arredor de 6.500 hectáreas destinadas a hortas familiares, o que a sitúa como a cuarta provincia española en superficie total de horta, superada unicamente por A Coruña, Lugo e Pontevedra. Non obstante, cando se relativiza ao número de habitantes a situación cambia e Ourense ascende ata o segundo posto nacional con eses 213 metros cadrados por persoa. A tendencia é claramente ao alza: nos últimos dez anos a provincia gañou aproximadamente 1.065 hectáreas destinadas a este uso.
O peso da horta no conxunto da agricultura ourensá tamén é notable: esas parcelas supoñen o 13,1% da superficie de cultivo da provincia, que alcanza 49.592 hectáreas en total. Ademais, o aproveitamento do terreo é elevado, xa que apenas o 7% da superficie de hortas —uns 459 hectáreas— permanece en barbeito. Esa ocupación constante explica a elevada produtividade alimentaria ligada ao autoconsumo e a importancia social destas parcelas rurais e periurbanas.
En canto aos cultivos, as hortalizas dominan a paisaxe da horta ourensá con 3.092 hectáreas, seguidas polos froiteiros non cítricos, que ocupan 1.287 hectáreas. Os forraxes, esenciais para o mantemento de animais domésticos, suman 638 hectáreas, mentres que a pataca conserva a súa presenza tradicional con 351 hectáreas dentro destas explotacións familiares. No outro extremo están cultivos como os cereais de gran ou o viñedo, moito menos representados, con 74 e 32 hectáreas respectivamente.
Desde o punto de vista económico, a Enquisa Estrutural a Fogares do Instituto Galego de Estatística (IGE) pon cifras ao alivio que ofrece a horta: un 35,38% dos fogares ourensáns declara diminuír os seus gastos mensuais grazas á produción propia. Ese porcentaxe é superior ao de Lugo e duplica con creces a participación observada nas áreas máis urbanas de A Coruña e Pontevedra. O aforro medio estimado por fogar que practica o autoconsumo sitúase en 44,76 euros ao mes, o que supón aproximadamente 537 euros ao ano.
Non obstante, a enquisa do IGE tamén subliña que a horta non é o único activo económico para as familias rurais. A tradicional matanza do porco continúa a ser a medida que máis reduce o gasto familiar, cun aforro medio mensual que equivale a uns 39,54 euros, é dicir, ao redor de 474,48 euros ao ano. As verduras e as patacas, pola súa banda, aportan un valor económico menor pero complementario, con uns 22,67 euros mensuais estimados.
O auxe das hortas responde a varios factores: ademais do arraigo cultural do minifundio galego, pesa a demanda de produtos frescos de calidade e a necesidade de facer fronte á inflación alimentaria. Nas zonas rurais a horta é aínda unha práctica habitual que forma parte da resiliencia económica de moitas familias, mentres que nos contornos urbanos a súa incidencia é menor pero en crecemento, impulsada por hortas comunitarias e proxectos de agricultura urbana.
Para a economía local, a expansión da horta familiar ten implicacións claras: reforza a autosuficiencia alimentaria, aligera a presión sobre os mercados e mantén viva unha porción significativa do uso do solo agrario. Tamén plantea desafíos e oportunidades en termos de xestión da auga, apoio técnico e acceso a sementes e ferramentas, aspectos nos que as administracións e as entidades agrarias poden ter un papel relevante.
En definitiva, a radiografía que ofrecen ESYRCE e IGE amosa Ourense como un territorio onde a horta non é só unha herdanza cultural senón unha práctica económica que gaña protagonismo. A súa contribución ao aforro doméstico e ao mantemento dun paisaxe agrícola diverso confirma a importancia destas explotacións familiares dentro do mapa agrario galego e español.
