As multas, obradoiros e traballos en beneficio da comunidade deixaron de ser excepcións para converterse na opción habitual para moitos condenados en Galicia. En apenas unha década e media, a aplicación práctica da reforma penal de 2010, a maior dispoñibilidade de prazas para executar penas alternativas e os cambios no perfil dos delitos reduciron o fluxo de entradas en prisión. Maxistrados consultados por este xornal subliñan que xa non se trata tanto de evitar o cárcere como de buscar unha pena que favoreza a reinserción e evite a prescrición das condenas.

Como funcionan hoxe as penas alternativas

A reforma do Código Penal de 2010 abriu unha porta xurídica que, na práctica, cambiou a vida de moitos condenados. Dende entón, para determinados tipos de penas curtas o condenado pode optar polo pago de multas, a realización de obradoiros ou cursos de rehabilitación ou por cumprir traballos en beneficio da comunidade, coñecidos polas súas siglas como TBC. A entrada en vigor desa alternativa supuxo un xiro significativo na política criminal, pero durante anos quedou lastrada por un problema práctico: a falta de prazas para executar os traballos.

Un terzo das penas, explican fontes xudiciais, chegaron a quedar sen executar e acabaron prescribindo. Esa fuga foi tapada nos últimos anos mediante convenios con concellos, consellerías e entidades sen ánimo de lucro que permitiron multiplicar as prazas para TBC. O resultado traduciuse nunha aplicación máis efectiva das sancións e na redución de condenas que caducan sen cumprimento efectivo.

“Enviar a un delincuente primario ao cárcere por uns meses expóñeo a outros reclusos e dificulta a elaboración dun plan real de reinserción”, afirma a maxistrada Susana Pazos Méndez, titular do Xulgado Penal 2 de Ourense e membro da Asociación Profesional da Maxistratura (APM). Para xuíces como Pazos, as alternativas non son un trato benevolente senón unha resposta proporcional e práctica a determinados delitos e perfís.

O perfil dos condenados e as causas do cambio

Os xuíces galegos apuntan a tres motores que explican por que as penas alternativas gañaron terreo: o aumento de delitos que permiten TBC, a suspensión de penas curtas de prisión para delincuentes primarios e a conversión de multas impagadas en traballos comunitarios. Entre as infraccións que agora alimentan as estatísticas de penas alternativas figuran especialmente delitos de tráfico —como alcoholemias sen reincidencia— e casos de violencia de xénero nos que non existe risco de violencia extrema.

A lóxica xudicial é sinxela: se un condutor dá positivo por alcoholemia, non é reincidente e hai conformidade procesual, a sanción que máis favorece a reparación social e a prevención é a miúdo o traballo en beneficio da comunidade, acompañado de cursos de seguridade viaria ou programas de sensibilización. O mesmo ocorre en supostos de violencia de parella de carácter menos grave, onde a combinación de medidas restritivas e programas de intervención adoita preferirse á entrada en prisión.

Ademais, a práctica habitual de transformar multas impagadas en TBC incrementou o volume destas penas. Cando unha multa queda sen aboar, a lei prevé a súa substitución por traballo para a comunidade, o que na práctica alimenta os rexistros administrativos cunha maior proporción de penas non privativas de liberdade.

“A etapa das prescricións xa está superada”, asegura Edmundo Rodríguez, voceiro en Galicia de Xuízas e Xuíces para a Democracia, en referencia á mellora da xestión e á ampliación de prazas para executar as medidas alternativas.

Repercusións locais e retos pendentes

O efecto na vida cotiá dos concellos galegos é v