O fotógrafo Javier Teniente presentou hai poucos días en Vigo o libro de artista Tras los montes (Solar de Ediciones, Vigo, 2025), unha colección de imaxes que documenta, ao longo de sete anos, a transformación do mundo rural galego. O volume reúne fotografías tomadas en distintos lugares e momentos, con especial atención á Sierra de San Mamede, en Orense, e pretende ofrecer unha lectura crítica e afectiva de paisaxes e paisanaxes en proceso de cambio. A publicación busca, segundo os seus impulsores, confrontar a memoria cotiá cos efectos sociais e económicos que redefinen eses territorios.
O libro mantén un ton sobrio e nada condescendente: as imaxes evitan a nostalxia fácil e aposten por unha mirada que rexistra detalles da vida cotiá e do traballo, á vez que suxiren interrogantes sobre a continuidade de tradicións e oficios. Teniente non persegue a reconstrucción dun locus patriae espiritual; máis ben documenta escenas e rostros que funcionan como índices de transformacións máis amplas, desde o relevo xeracional ata as novas prácticas laborais e a desertización dalgúns recunchos.
As fotografías, realizadas en distintas comarcas e ao longo de varios anos, comparten un mesmo propósito: construír o que o autor entende como unha cartografía íntima e comunal. Neste mapa visual aparecen ciclos de vida, estacións laborais e rutinas cotiás que se repiten e que, á vez, van quedando afectadas por cambios económicos e culturais. O resultado é un corpo de traballo coherente que permite ler a paisaxe como síntoma e rexistro de procesos sociais.
Unha das imaxes máis representativas do libro, tomada en 2017 na Sierra de San Mamede, mostra a Manuel co fondo de montes e fincas; esa fotografía condensa a tensión entre presenza humana e territorio que percorre todo o volume. Non se trata unicamente de retratar individuos; as escenas funcionan tamén como documentos que poñen en evidencia as insuficiencias dos relatos oficiais sobre o medio rural e a necesidade de incorporar a experiencia de quen habitan eses espazos na construción de memoria colectiva.
O material reunido en Tras los montes non responde a unha cronoloxía única nin a un enfoque rexional pechado, senón que privilexia a recorrencia de motivos e situacións que aparecen en distintos lugares e momentos. Esa estratexia permite comparar e contrastar formas de subsistencia e modos de habitar o territorio, amosando tanto a persistencia de certas prácticas como a súa fraxilidade fronte a dinámicas externas. A concatenación de imaxes configura, en conxunto, unha reflexión sobre o común e o íntimo.
Desde a perspectiva histórica, a obra de Teniente inscríbese nunha longa tradición artística que atendeu á Historia como tema, pero o fotógrafo opta por situar o seu interese nunha «historia» en minúscula: a do traballo cotián, as costumes e os afectos que sosteñen pequenas comunidades. Esta aproximación despraza o foco desde grandes relatos cara a escenas concretas que, pola súa repetición e acumulación, acaban ofrecendo unha lectura profunda sobre o pasado recente.
Ademais da súa dimensión documental, o libro propón cuestións estéticas sobre como converter o cotián en obxecto artístico sen instrumentalizar os seus protagonistas. As imaxes amosan unha preocupación pola composición e pola luz, pero sempre ao servizo da narración social; a presenza humana, cando aparece, evita a teatralidade e adquire unha forza testimonial que convida o espectador a deterese e a pensar.
A publicación de Tras los montes súmase a un crecente interese pola fotografía que toma o medio rural como eixo de reflexión e plantexa, á súa maneira, a necesidade de repensar as políticas culturais e sociais que afectan eses territorios. Na presentación en Vigo, a obra foi recibida como unha proposta que, sen grandes aspaventos, contribúe a poñer en primeiro plano voces e paisaxes que con frecuencia quedan á marxe do relato público.
