A Unión Europea dispón dende febreiro de 2024 da operación naval Aspides, creada para protexer a navegación no Mar Vermello e no golfo Pérsico, incluida de forma explícita a zona do estreito de Ormuz. A decisión sobre ampliar o seu mandato ou desprazar o seu foco operativo depende do consenso dos Vinte e sete Estados membros e responde a un aumento das tensións tras ataques en Oriente Medio. Hoxe discútese se esa ferramenta, concebida inicialmente contra os ataques hutíes, pode empregarse para garantir o paso de mercantes en Ormuz sen provocar unha escalada militar.

Aspides ten a súa base de operacións en Larissa (Grecia) e foi aprobada cun mandato orientado á protección de buques comerciais ante ameazas no mar. Aínda que o texto xurídico inclúe o estreito de Ormuz no seu ámbito, a práctica da misión concentrouse no Mar Vermello, onde os ataques dos hutíes puxeron en risco rutas clave de transporte.

O peche temporal do estreito de Ormuz anunciado por Irán como resposta a incidentes no seu territorio volveu pór sobre a mesa a posibilidade de usar a operación para escoltar buques e disuadir ataques. Non obstante, a utilización de Aspides fóra do seu actual foco operativo esixirá non só decisións técnicas, senón tamén unha decisión política unánime entre os socios comunitarios.

Que inclúe o mandato de Aspides

O mandato orixinal da operación establece tres tarefas centrais: acompañar a buques mercantes, manter a conciencia situacional marítima e protexer ás naves fronte a ataques múltiples dende o mar ou o aire. Estas funcións foron definidas en clave defensiva, para responder a ameazas concretas contra a navegación e non para lanzar accións ofensivas en terra.

«Trátase dunha misión puramente defensiva, concebida para responder a ameazas contra a navegación e non para abrir un fronte militar novo na rexión.»

Na práctica iso significa que os buques de Aspides poden prestar escolta, compartir información de intelixencia e, no seu caso, repelir agresións dirixidas a embarcacións civís, sempre dentro dos límites do dereito internacional e con criterios de necesidade e proporcionalidade.

Límites legais e políticos

Modificar o alcance operativo de Aspides —por exemplo, para permitir operacións máis proactivas no estreito de Ormuz— esixe o acordo de todos os Estados membros. Esa unanimidade política é a principal barreira, porque moitos países temen que unha escalada militar derive nunha confrontación directa con Irán ou con forzas afíns na rexión.

Ademais da vontade política, existen limitacións prácticas: despregamento de forzas, loxística, regras de enfrontamento e coordinación con outras iniciativas internacionais. A UE debe armonizar a súa acción con aliados e actores rexionais para evitar solapamentos e reducir o risco de incidentes indeseados.

Desde o punto de vista xurídico, calquera actuación de Aspides en Ormuz tería que sustentarse no mandato actual ou nunha ampliación formal aprobada polos Vinte e sete, e enmarcarse no dereito internacional marítimo, con especial atención ao principio de proporcionalidade na resposta ante as ameazas.

Pode Aspides reabrir o tráfico en Ormuz?

En teoría, Aspides dispón de ferramentas para contribuír á seguridade do tráfico marítimo: escoltas navais, vixilancia e apoio á comunicación e coordinación entre buques mercantes. Ese tipo de presenza pode disuadir ataques oportunistas e facilitar a navegación segura en zonas de risco.

Non obstante, a misión non é por si soa unha varita máxica capaz de «reabrir» o estreito se a causa do peche é unha decisión estratéxica dun Estado ribeirense. Para garantir un retorno estable do tráfico sería necesario un paquete político máis amplo que combine disuasión no mar, canles diplomáticas e, no seu caso, medidas económicas ou sancionadoras coordinadas.

En definitiva, Aspides é unha ferramenta dispoñible para a UE, pero a súa efectividade en Ormuz dependerá de tres factores: a decisión política unánime dos Estados membros, a claridade do novo mandato e os recursos materiais e humanos que se asignen. Sen eses tres elementos, a operación seguirá sendo principalmente un escudo limitado a responder ameazas concretas no mar.