Unha campaña voluntaria de limpeza sacou esta semana a decenas de persoas ata as alturas de Casaio, no municipio de Carballeda de Valdeorras, para comezar a salvar da ruína os restos da histórica mina de Valborraz. O xacemento, explotado por a Alemaña nazi entre 1938 e 1945 polo seu volframio estratéxico, chegou ao verán de 2025 con boa parte das súas construcións danadas tras os incendios que arrasaron a comarca; agora unha vintena de voluntarios intenta frear a degradación e reclamar a implicación das administracións.
Os restos dunha industria estratéxica
A mina de Valborraz ocupa un lugar pouco habitual para a historia bélica: a máis de 1.200 metros sobre o nivel do mar, na alta montaña da serra de Trevinca, as súas galerías e edificios diseminados foron codiciados por potencias e tamén escenario de episodios escuros do século XX. A súa xestión, ao inicio do século XX, pasou por mans belgas; máis tarde, coa guerra europea, o metal —o volframio— convértese nun recurso vital para a industria armamentística alemá. Os nazis explotaron o xacemento entre 1938 e 1945, e aqueles anos deixaron estruturas e trazas que aínda hoxe remiten a aquela ocupación.
A mina non é só un vestixio da Segunda Guerra Mundial. Nas décadas seguintes serviu como destacamento penal: centos de combatentes republicanos, presos tras a Guerra Civil, foron enviados a condicións duras en instalacións anexas. A malla de camiños, fornos, talleres e vivendas testemuña unha economía que se reinventou co estraperlo da posguerra e coa explotación de lousas e bosques nas ladeiras de Trevinca. O paso do tempo, con todo, e o abandono sistemático deixaron moitos tellados rotos e muros sen apuntalar.
O lume de 2025 agravou esa ferida. Fotografía aéreas amosan unha panorámica na que o negro domina a paisaxe onde antes medraban matorrais e boixedais. Moitos dos tellados que aínda resistían foron destruidos, e o risco de perda irreversible de arquivos, maquinaria e documentos vinculados á memoria do lugar aumentou. “As administracións deben implicarse”, sinalan os organizadores da campaña, que piden non deixar o relato histórico só en mans do voluntariado.
“As administracións deben implicarse”
Un patrimonio en mans de voluntarios
A limpeza deste fin de semana, impulsada pola asociación científica Sputnik Labrego, o albergue Eco dos Teixos e as comunidades de montes de Casaio e Lardeira, reuniu unha vintena de persoas procedentes de distintos recunchos de Galicia e tamén de León. Con cordas, pás e fardos de palla —técnicas de mulching que xa se empregaron en labores previas para frear a erosión— retiraron escombros, apuntalaron muros e liberaron accesos a antigos talleres. O traballo, en plena montaña, foi lento e custoso: a loxística obriga a portar material por sendeiros difíciles e a enfrontarse cun clima que pode virar da choiva á neve en cuestión de horas.
Os voluntarios insisten en que a actuación é só o primeiro chanzo. Reclaman unha intervención técnica que permita conservar o que quede de paredes e cubertas, así como unha catalogación arqueolóxica e documental que faga posible a investigación histórica. Á falta dunha protección patrimonial específica —e mentres se exploran vías administrativas—, a alternativa inmediata é a conservación preventiva e un plan de uso sostible que combine memoria, investigación e turismo cultural de baixas emisións.
No inmediato, a recuperación enfronta problemas tangibles: a erosión por escorrenta tras o lume, o risco de colapso dalgúns edificios e a fragilidade dos restos orgánicos, co
