Un modelo de aplicación que golpea no terreo
Nos últimos meses, decenas de familias e pequenos propietarios dunha provincia galega viron como ordes administrativas para devolver á legalidade os seus inmobles pasaron de ser expedientes técnicos a sancións e, nalgúns casos, a derrubos reais. O fenómeno non se limita a unha cuestión técnica: está a remodelar rúas, a tensionar as relacións entre concellos e a Administración autonómica e a pór sobre a mesa preguntas sobre proporcionalidade e prevención.
O organismo autonómico encargado de velar pola legalidade urbanística intensificou as actuacións en determinados territorios, algo que se traduce nun volume de intervencións especialmente alto nesa provincia. O impacto non é só material: xera inseguridade xurídica, custes para as entidades locais e angustia entre propietarios que, en ocasións, levan décadas residindo en construcións que agora son cualificadas como irregulares.
«A prioridade debe ser protexer o territorio, pero tamén garantir que as familias non paguen o prezo de decisións administrativas de hai anos», afirma un responsable municipal.
Do que falamos cando falamos de derrubos
Falar de demolición implica abordar varios frontes: a existencia de vivendas levantadas fóra da normativa, a capacidade dos concellos para controlar a obra pública e privada, e a resposta da Xustiza cando se impugnan as ordes. Nalgúns casos, os procesos enquístanse. A demora provoca que as medidas correctoras cheguen cando o custo social e económico para os afectados xa é moi elevado.
Ademais, as zonas costeiras e as periferias urbanas adoitan concentrar a maior parte das controversias. O crecemento non regulado do pasado, unido á presión sobre o litoral e á demanda de segundas residencias, configura un cadro no que as actuacións de control poden chocar frontalmente coas expectativas sociais e económicas locais.
Contexto e comparacións: leccións doutras políticas
Outras comunidades combinaron sanción con políticas preventivas: reforzo dos plans de ordenación, campañas de información dirixidas a propietarios e programas de regularización acotados no tempo. A experiencia amosa que actuar só con ordes de execución, sen ofrecer alternativas claras nin recursos para atender o custo da adaptación, adoita agravar o conflito e sobrecargar o sistema xudicial.
En algúns países europeos, ademais de sancionar, despregáronse fondos para facilitar a reposición da legalidade e estableceronse mecanismos rápidos de mediación entre a Administración e os afectados. O obxectivo: reducir a litigiosidade e priorizar solucións que preserven o ben público sen provocar desarraigo nin hipotecas económicas insalvables para fogares vulnerables.
Consecuencias locais e dilemas éticos
Os consistorios atópanse nunha posición incómoda: deben aplicar as normativas urbanísticas, xestionar o malestar cidadán e, a miúdo, asumir custes derivados de actuacións que eles non xeraron. Ao mesmo tempo, a Administración autonómica ten a competencia e a responsabilidade de garantir o cumprimento da planificación territorial. Como conciliar estas obrigas cando as consecuencias recaen de xeito desigual sobre determinados concellos?
O problema pon de manifesto unha tensión entre dous principios igualmente lexítimos: a defensa do interese público e a protección de quen, por falta de asesoramento ou por decisións anteriores das propias administracións, se atopan con expedientes sancionadores que alteran as súas vidas.
Cara a un enfoque máis preventivo e transparente
Máis aló da polémica sobre cifras e titulares, o debate debería centrarse en medidas prácticas que reduzan a conflictividade. Entre as propostas
