Valborraz, a máis de 1.200 metros de altitude no macizo de Trevinca, volve ás mans da xente que a habita. Este fin de semana unha vintena de voluntarios iniciaron unha campaña de limpeza e retirada de refuxallos na vella explotación de wolframio coñecida como a «mina dos alemáns», un xacemento estratéxico durante a Segunda Guerra Mundial que tamén foi destacamento penal para centos de presos republicanos. Tras décadas de abandono, os incendios de 2025 arrasaron boa parte das edificacións e aceleraron a degradación dun conxunto industrial cargado de memoria.
Unha xornada de limpeza entre muros chamuscados
Desde primeiras horas, integrantes da asociación científica Sputnik Labrego, do albergue Eco dos Teixos e das comunidades de montes de Casaio e Lardeira traballaron na retirada de tellados, vigas e toneladas de refuxallos acumulados nos edificios dispersos pola ladeira. Son, segundo os organizadores, arredor de 20 persoas procedentes de distintos puntos de Galicia e tamén de León. Entre ferramentas, carretilas e sacos, o obxectivo é frear o derrube das estruturas que aínda resisten e documentar os elementos con valor patrimonial antes de que caian definitivamente.
A intervención chega despois de que o lume de 2025 destruíse gran parte dos tellados e deixase a panorámica dominada polo negro. Técnicas como o «mulching», co espallado de palla para evitar a erosión, permitiron certo rebrote, pero a sucesión de choivas e nevadas de inverno complicou a rexeneración do terreo. Os voluntarios, ademais de despexar escombros, marcan e fotografan restos metálicos, cimentacións e cámaras subterráneas que aínda afloran entre a vexetación queimada.
«As administracións deben implicarse», repiten en voz alta varios participantes, que coinciden na necesidade dunha intervención técnica e de protección que vaia máis aló do traballo puntual. A falta dun plan oficial consensuado, estes primeiros pasos buscan asentar as bases para unha recuperación máis ambiciosa: asegurar as ruínas, catalogar o patrimonio industrial e consolidar sendeiros para un posible uso público que compatibilice memoria histórica e conservación ambiental.
Do xacemento estratéxico á memoria reprimida
A historia da mina é un resumo en pequeno de varios capítulos do século XX galego. Xestionada inicialmente por capital belga a principios do século pasado, a explotación acadou unha dimensión estratéxica entre 1938 e 1945, cando o wolframio —metal esencial para endurecer aceiros e, por tanto, moi codiciado na industria armamentística— atraeu o interese da Alemaña nazi. A infraestrutura técnica, as galerías e os aloxamentos deixaron pegadas que hoxe poden lerse na paisaxe.
Pero Valborraz non foi só economía; foi tamén lugar de represión. Na inmediata posguerra a mina acolleu un destacamento penal onde acabaron centos de combatentes republicanos. Os seus testemuños, nalgúns casos silenciados ou esquecidos, están incrustados nos muros e na toponimia local. Recuperar as ruínas non é só unha operación de salvamento arquitectónico, advirten historiadores locais, senón unha oportunidade para poñer en valor unha memoria complexa que mestura explotación, supervivencia e clandestinidade.
O entorno natural engade motivos de preocupación. A alta montaña de Valdeorras conserva espazos de elevado valor ecolóxico, como o Teixadal de Casaio —un bosque de teixos singular en Galicia— e o antigo glaciar da Lagoa da Serpe. Os incendios de 2025, o maior en extensión rexistrado na comunidade —case 32.000 hectáreas calcinadas en varios focos, cun segundo foco que entrou desde Zamora e afectou a máis de 5.000 hectáreas entre Ca
