José María Vicente lembra con a mesma naturalidade de sempre o día no que, ao picar a terra para levantar un galpón en Leiro (Rianxo), atopou algo que brillaba. Era o 7 de abril de 1976. Esa peza de 270 gramos, hoxe identificada como un obxecto ritual da Idade do Bronce (entre o 1000 e o 800 a.C.), pasou de ser unha “lata vella” para a súa irmá a converterse nunha peza clave do patrimonio galego. Medio século despois, o achado segue tendo peso político, social e sentimental na comarca do Ulla.
Do azar á vitrina: como transcorreron as primeiras horas do achado
A secuencia dos feitos ten o pulso dun relato popular. José María estaba escavando ás beiras do Ulla cando saiu á luz unha peza cubierta de toxos, limpa como se o tempo a tivera protexido. Non era un casco militar, explican os expertos: a súa función era simbólica, vinculada a rituais e ofrendas. O descubrimento non alterou de inmediato a xornada de traballo; a peza permaneceu a simple vista ata que un veciño, Sobradelo, pronunciou a primeira palabra que fixo tremer a aldea: «Iso é ouro».
La anécdota coa súa irmá —«Tira con esa lata vella! Non leves máis escombro para a casa»— e a broma de cambio, «Cámbioche esta lata por un porco», quedaron na memoria colectiva como mostra da mestura entre a incrédula e o sentido do humor popular. A pesar do pintoresco, a peza foi posta a bo recoido: estuvo tres días na casa de José María e logo 18 días no cuartel da Guardia Civil, ata que un sargento queixouse de que aquilo non podía quedar alí nin unha hora máis por seguridade.
«Esto non pode estar aquí nin unha hora máis; non podemos durmir. Estamos facendo garda día e noite na porta», chegou a dizer o sargento.
Tras os trámites, José María firmou o acta de entrega con Manuel Chamoso, entón director do Museo Arqueolóxico e Histórico do Castelo de San Antón (A Coruña). A peza foi tasada inicialmente en un millón de pesetas, e a intervención de Chamoso conseguiu duplicar a valoración para que ao rianxeiro lle correspondese a metade: ao final recebeu un millón de pesetas. O diñeiro, di con ironía, tardou case un ano en gastarse.
Rememoración no galpón: a comunidade recupera a memoria
Este xoves, no mesmo galpón onde apareceu a peza, a escena volveu a cobrar vida. Rodeado de veciños, familiares e amigos, José María rememorou entre risas e silencios aquel descubrimento que atraeu non só curiosos senón tamén a especialistas. Ao acto asistiron o alcalde Julián Bustelo, o secretario da asociación etnográfica Castelao, Xusto Ordóñez, o investigador Juan Carlos Collazo e a arqueóloga Bea Comendador, que subliñaron o valor científico e simbólico do achado.
Nun gesto cargado de simbolismo, no lugar soterrouse unha cápsula do tempo, como se a aldea quixera devolver á terra unha mensaxe para futuros habitantes. Na foto do acto, Bustelo e Ordóñez posan xunto ao burato xa tapado; detrás, o galpón permanece como testemuña inmóbil dun pasado que aínda late na memoria local.
Convén lembrar que en 1976 o país atravesaba unha etapa de transición política e social. A explicación axuda a entender por que unha achega arqueolóxica de tal calibre puido mesturarse con chistes de veciño e procedementos administrativos improvisados: a protección do patrimonio, as leis e a concienciación pública estaban aínda en proceso de consolidación.
Significado arqueolóxico e debates sobre o patrimonio
O casco de Leiro non é un mero obxecto decorativo. Os estudos colócano na Idade do Bronce e interprétano como un elemento ritual, probablemente depositado intencionalmente na vasija de barro que o acompañaba. Este tipo de depósitos son habituais en Galicia e, máis amplamente, na fachada atlántica da península, onde as comunidades do segundo milenio a.C. practicaban ofrendas en contextos funerarios ou de culto. A peza de Leiro aporta datos sobre metalurxia, redes de intercambio e prácticas cerimoniais na ría do Ulla.
Ademais, o episodio plantea cuestións que siguen vivas: a relación entre descubridores particulares e museos, a tasación de bens arqueolóxicos e a responsabilidade local na custodia do patrimonio. que nos aqueles anos asumiron profesionais como Chamoso, pero que hoxe exixen protocolos máis rigorosos e unha maior participación municipal e comarcal para preservar achegas e xestionar a súa exposición pública.
Hoxe o casco expónse no Museo Arqueolóxico e Histórico do Castelo de San Antón, onde pode verse e estudarse, pero a súa chegada á vitrina pasou por ese proceso humano, cheo de dúbidas e pequenas tensións, que converte o obxecto nunha ponte entre a prehistoria e a vida cotiá de Rianxo.
A conmemoración non foi só para o obxecto: serviu para reivindicar a memoria colectiva dun pobo que, como tantos na ría do Ulla, viviu de cultivar a terra, do mar e da lembranza. Os asistentes recordaron a quen estiveron entón e contaron anécdotas que enriquecen a historia oficial con matices domésticos: chanzas familiares, a presenza do cura José Cambeiro aconsellando prudencia e o rumor que correu «como a pólvora» pola aldea.
Mirando ao futuro, a cápsula enterrada este xoves é tamén unha aposta simbólica. Non substitúe á investigación científica nin á conservación, pero sí reafirma o empeño dunha comunidade por manter vivo o seu pasado. Nun tempo no que a protección do patrimonio choca con intereses turísticos e urbanísticos, o casco de Leiro lembra que os obxectos teñen unha vida pública e outra íntima: a do que os atopa, a do pobo que os acolle e a dos técnicos que os interpretan.
Ao cumprirse 50 anos, a historia desa «lata vella» que puido cambiar de mans por un porco pasou de anécdota a lección. Conservación, participación e memoria: eses son os retos que deixa o achado para as novas xeracións de Rianxo e para a Galicia que aínda segue desenterrando o seu propio pasado.
Pódete interesar:
- A AN obriga ao Estado: nacionalidade á vítima Carioca
- Zeta: espías e vinganza, acción en Ribeira Sacra-Prime Video
Fonte: El Correo Gallego.
