Nun desenvolvemento que está a captar a atención de expertos e cidadáns por igual, a minería urbana, veta explotar aumentar. Esta situación, que se desenvolve nun contexto de crecente interese mediático, promete ter implicacións significativas para diversos sectores da sociedade.

Os detalles que foron xurdindo revelan unha situación complexa que require unha análise detallada. Baixo a aparente inutilidade dun vello móbil, dun ordenador obsoleto ou dunha batería inservible, escóndese unha auténtica mina urbana. Estes produtos omnipresentes na nosa vida conteñen materias primas fundamentais, como cobre, aluminio, níquel, platino, manganeso, litio ou cobalto, que España en moitos casos ten que importar porque carece delas e as necesita para as cadeas de valor de industrias estratéxicas, unha dependencia do exterior sen visos de dar tregua. O uso tan intensivo que facemos dos dispositivos, a cada vez máis acelerada frecuencia de renovación e, sobre todo, a crecente adopción de tecnoloxías para o avance das transicións verde e dixital que requiren destes elementos está a disparar a demanda a niveis sen precedentes. Todas estas circunstancias levaron a España, ao igual que ao resto de países europeos, á procura de estratexias que lle permitan reforzar a súa autonomía e protexerse fronte a posibles interrupcións no subministro, como ocorreu durante a Covid. A reciclaxe dos residuos dos aparellos eléctricos e electrónicos (RAEEs, como así se coñecen) emerxe como unha brúxula indispensable para guiarnos cara á necesaria diversificación das fontes de abastecemento e aliviar, en certa medida, a perigosa dependencia do estranxeiro. En 2022, último ano do que se dispoñen datos, España recolleu 416.161 toneladas destes residuos, das cales reciclou 279.852 toneladas. 9.238 foron preparadas para a reutilización, é dicir, reacondicionáronse para darlles unha segunda vida co mesmo fin para o que foron concibidas e 23.592 utilizáronse para xerar enerxía, segundo publica o Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico. As toneladas restantes non foron procesadas no mesmo ano da súa recollida, quedando en inventario ou en tránsito, á espera de seren xestionadas no seguinte curso. Que a reciclaxe está chamada a xogar un papel significativo para atender a demanda futura é algo hoxe fóra de debate, tanto en España como no conxunto do Vello Continente. Para facerse unha idea, a Lei europea de materias primas fundamentais contempla que, para 2030, polo menos un 25% do consumo anual de materias primas estratéxicas na UE se cubra desta forma… e iso está á volta da esquina, polo que non hai tempo que perder, sobre todo á luz dos retos que aínda planean sobre o ecosistema da economía circular. Mentres algúns materiais presentan unha recuperación sinxela, outros ‘resístense’ a volver á cadea de valor. Alicia García-Franco, directora xeral da Federación Española da Recuperación e o Reciclaxe, explica que os metais de amplo espectro (aceiro, cobre e aluminio) son ‘a nena bonita’, xa que se recupera o 100%. Nas catalogadas como materias primas críticas a realidade cambia. «En cada quilo de pantalla hai 25 miligramos de indio, pero é unha especie de po que está adherido aos cristais e resulta difícil de recuperar. Realizalo, así mesmo, supera o valor económico do aparello en si», explica. O tántalo, por exemplo, chega a recuperarse cun 99,5% de pureza, pero a complexidade radica na súa posterior comercialización. «O xestor de residuos intenta vendelo en Europa, pero dado que os fabricantes do Vello Continente producen os seus dispositivos fóra, vese obrigado a buscar compradores no mercado asiático, onde o ofrece ao prezo que custou recuperalo. Como Asia conta coas súas propias minas, non lle sae a conta adquirilo, así que queda sen saída comercial», lamenta. A Unión Europea está lexislando para obrigar a que, nun futuro próximo, os aparellos que se vendan no seu territorio teñan unha porcentaxe mínima de material reciclado, aínda que o risco é que se as marcas europeas seguen fabricando en Asia, o material reciclado que se use proveña dese mesmo mercado, o que prexudicaría á industria local de reciclaxe. Ao xuízo de García-Franco, a clave para pechar esa desconexión entre oferta e demanda, que reduciría, ao mesmo tempo, a dependencia de materias primas críticas que sofre o continente, pasa pola súa reindustrialización, é dicir, por reverter o proceso de deslocalización industrial das últimas décadas. «Os plans de acción europeos dirixidos a ‘reapropiarse’ dos seus recursos críticos avanzan a pasos constantes, pero falta un maior impulso á reindustrialización porque se non, por moito que consigamos reciclaxes con alta pureza, non teremos onde colocar eses materiais», advirte. Respecto ao primeiro obxectivo, a Comisión designou 47 proxectos estratéxicos para fortalecer a cadea de subministro de materias primas críticas, entre os que se inclúen plans destinados á extracción, á extracción e procesado e á reciclaxe. Sete pertencen a España, como o proxecto mineiro de Las Navas, liderado por Lithium Iberia, que se sitúa nunha zona rural de Cañaveral (Cáceres) e que pretende extraer litio mediante un sistema de minería sostible para a súa posterior conversión en hidróxido de litio grao batería, ou o de Iberian Resources Spain, que busca extraer e procesar case 30 toneladas de wolframio na mina de La Parrilla, en Almoharín (Cáceres). Outra iniciativa destacada é CirCular, da empresa Atlantic Copper, que constrúe en Huelva unha planta con capacidade para tratar nada menos que 60.000 toneladas ao ano de fraccións metálicas non férreas provenientes de RAEEs. Cun investimento de 410 millóns de euros, estas instalacións estarán operativas no primeiro trimestre de 2026 e recuperarán materiais como cobre, ouro, prata, platino ou paladio. En España, o Plan de Acción das Materias Primas Minerais 2025-2029 ten o propósito de reducir a alta dependencia do exterior de materias primas imprescindibles para a electrónica e as tecnoloxías verdes. Como? Por medio dunha estratexia que combina a apertura de novas minas co impulso da reciclaxe. O informe anual de Recyclia recolle que se ben o noso país dispón de insumos propios a través da extracción doméstica de elementos críticos como o estroncio, para a maioría presenta unha gran dependencia de terceiros: o 100% para o níquel e o aluminio, ou o 68% para os minerais metálicos. «Así mesmo, as importacións concéntranse nun número limitado de países. Para o níquel, por exemplo, o 97% correspóndese a cinco países, onde só Brasil representa máis de dous terzos das compras totais», indica o documento. Gonzalo Torralbo, director comercial e de relacións institucionais de Recyclia, defende que potenciar a reciclaxe das materias primas críticas representa unha oportunidade para Europa con múltiples beneficios: «Se logramos extraelas cun alto grao de pureza, de modo que poidan empregarse para a elaboración doutros aparellos, crearemos unha industria de máis valor engadido, que xerará postos de traballo. Así mesmo, como en Europa nos rexemos por normas moi estritas, asegurámonos de que se coida o medio ambiente». Dende o punto de vista tecnolóxico, indica que as empresas especializadas en reciclaxe melloraron moito co paso do tempo no que a materiais críticos se refire e o que falta agora é volume. «Os paneis fotovoltaicos teñen cristal, un marco de aluminio, unha parte de electrónica e as obleas das celas onde se atopa o silicio e a prata. Xa hai procesos en Europa, que virán a España, para extraer estes dous elementos. Nun principio encarece o proceso, pero a medida que a industria gañe volume e se amortizan as plantas, o prezo baixará, como pasou no seu momento co papel reciclado, acadando os obxectivos de reciclaxe sen inflar os prezos». Mentres, proxectos como Reciplac, no que participa o centro tecnolóxico Eurecat, a empresa de inserción Andròmines e a Universidade Politécnica de Cataluña, aspiran a probar tecnoloxía que poida trasladarse á industria. A súa proposta xira arredor dun novo proceso de reciclaxe avanzada de ordenadores que permitirá recuperar os metais críticos e de maior valor, como o cobre, o paladio e os imáns de neodimio e disprosio. «Intentamos desenvolver procesos que se diferencien da hidrometalurxia máis convencional buscando un menor custo de operación, un menor custo de investimento nos equipos e menos emisións de CO2», subliña o investigador da Unidade de Residuos, Enerxía e Impacto Ambiental de Eurecat, Albert Martínez Torrents. O obxectivo é demostrar a viabilidade técnica e económica, alentando a outras compañías a replicar modelos semellantes para recuperar residuos. Alicia Valero, catedrática de Enxeñaría Mecánica e directora do Grupo de Ecoloxía Industrial no Instituto Energaia (mixto Unizar-Circe), defende que a reciclaxe debe desempeñar un rol clave como fonte secundaria de materias primas críticas, pero recoñece que por si soa nin sequera nun escenario de recollida e reciclaxe dos residuos optimizado é suficiente: «Nun estudo realizado hai un par de anos xunto con Amigas da Terra vimos que non chegaríamos a cubrir o 60% da demanda prevista para 2050 a causa da electrificación e ao uso intensivo da tecnoloxía». A meta de que de aquí a un lustro, a UE recicle, polo menos, o 25% do seu consumo anual de materias primas estratéxicas, califícaa de extremadamente ambiciosa. «Estamos en cueiros. Por unha banda, hai que crear canles de recollida sólidos e, por outra, aínda que están a xurdir proxectos de investigación que intentan optimizar a tecnoloxía, recuperar os elementos realmente valiosos segue sendo tecnicamente complicado e esixe un volume moi grande para ser rendible», sinala como os atrancos. Nesta liña, Sandra Meca, responsable da Liña de Residuos e de Economía Circular de Eurecat, coincide en que os metais que se atopan en moi alta concentración recupéranse con métodos relativamente sinxelos. «O problema –matiza– é o residuo que queda despois destas separacións, que pode conter elementos críticos pero nunha concentración tan baixa que ao mellor non sae a conta reciclalos. Se somos capaces de obter un po que teña maior concentración facilitaríase a recuperación». Para logralo, as fontes apuntan cara ao ecodeseño, ao que entenden que habería que darlle unha marcha extra. «Agora hai unha variabilidade tan grande en función de cada equipo que resulta moi complicado automatizar un proceso que permita a separación ou desmantelamento. O ideal é que os recicladores coñezan os materiais críticos presentes e a súa localización para que vaian á peza concreta, garantindo unha maior concentración dos elementos desexados e facendo factible a súa recuperación», incide Meca. Dende a Federación Española da Recuperación e o Reciclaxe afondan neste aspecto: «Gustaríanos que Europa fose máis rápido. Son centos de miles de produtos diferentes nos que non sabemos onde se atopan os materiais críticos». A problemática faise extensible ás baterías dos vehículos eléctricos, residuos que medrarán pola imparábel electrificación. A UE esixirá que as que se comercialicen a partir de 2027 cunha capacidade superior a 2 kWh inclúan un pasaporte dixital con toda a información crucial para favorecer a trazabilidade e un tratamento óptimo dos materiais que conteñen. En España, un proxecto a seguir é o de Ilunion Circular, que adquiriu un terreo no Parque Tecnolóxico de Boecillo (Valladolid) para levantar unha planta de reciclaxe finalista de baterías de litio, con capacidade para tratar 6.000 toneladas ao ano. En paralelo á reciclaxe, os expertos piden que se fomente a ‘alargascencia’, isto é, expandir a vida dos produtos: «As minas e a reciclaxe non dan abasto –advirte Alicia Valero–. Se seguimos cambiando de móbil cada dous anos, tarde ou cedo vai estourar por algún lado». España está un paso máis preto de ‘aproveitar’ o filón que se agocha nas entrañas dos produtos electrónicos de postconsumo, aqueles que, tras cumprir o seu ciclo de vida, rematan convertidos en lixo. O 1 de setembro entrou en funcionamento a parte que quedaba por realizar da planta piloto, única en Europa, que o Consello Superior de Investigacións Científicas levantou no Centro Nacional de Investigacións Metalúrxicas (CENIM-CSIC), situado en Madrid, para a reciclaxe de materiais críticos. E é que resulta paradóxico que mentres a industria do Vello Continente ten que importar determinados minerais para avanzar na súa transición enerxética, xere ao ano dous millóns de toneladas en residuos de aparellos eléctricos e electrónicos que no seu interior conteñen precisamente eses minerais, que poderían recuperarse en territorio europeo se se contase cos métodos axeitados. A procura de fórmulas que posibiliten a súa extracción é a razón de ser destas instalacións nas que traballa, de forma directa, un equipo de quince persoas. A demanda destas materias primas disparouse, pero son escasas e concéntranse nun feixe de países, o que provoca unha forte exposición ao subministro do exterior. «Existe a necesidade de impulsar tecnoloxías que nos permitan quizais non ser autosuficientes, pero si menos dependentes do que somos nestes momentos», resalta Félix Antonio López, investigador do CSIC no CENIM-CSIC, que lembra que aínda que España é un país moi rico en recursos mineiros e se identificaron xacementos, a maioría aínda non se explotan, polo que a reciclaxe de materiais esenciais dos residuos emerxe como unha ‘mina’ por explotar. «Estamos a desenvolver tecnoloxía para recuperar terras raras dos imáns permanentes que se atopan nos motores dos vehículos eléctricos e nos xeradores de enerxía eólica. Outro produto de postconsumo moi rico en metais críticos no que nos enfocamos son as baterías dos coches, patinetes e bicicletas eléctricas, que conteñen cantidades significativas de litio, níquel, cobalto e manganeso», explica López. Así mesmo, están inmersos, tamén a nivel de planta piloto, no aproveitamento de metais dos circuítos impresos, onde hai ouro, cobre, zinc, prata, estaño, niobio e mesmo tantalio, necesarios para aplicacións como defensa ou electrificación. «Hoxe a maior parte dos circuítos impresos lévanse a China, onde se recuperan estes metais, pero a idea é que non viaxen fóra de Europa, senón que queden aquí para que poidamos extraer o valor engadido dos mesmos», incide. Dende o CENIM-CSIC apostan pola tecnoloxía de forno de lanza mergullada, orientada nun primeiro momento ao cobre, pero extrapolable ao estaño, o ouro ou a prata. O investigador explícao así: «Antes engadíanse todos os ingredientes nun reactor, quentábase, levábase a cabo a reacción, coábase, recuperábase o metal e o resto era escoura. Con esta nova tecnoloxía, introdúcese e fúndese unha escoura no ‘forno vertical de lanza mergullada’ para logo engadir os circuítos impresos e os aditivos. Despois introducimos unha lanza que inxecta directamente o combustible e o osíxeno, entrando no reactor a alta velocidade e producindo unha forte axitación que permite a separación eficiente do cobre metálico de alta calidade da escoura». O resultado é un método de reciclaxe máis rápido, con maior rendemento e que diminúe tanto o consumo de enerxía como a emisión de gases contaminantes. O obxectivo último do proxecto é minimizar a dependencia do estranxeiro e reducir a cantidade de residuos asociados a produtos que constitúen a columna vertebral da transición enerxética, como os coches eléctricos, os aeroxeradores ou os paneis solares. Esta información, confirmada por fontes próximas ao desenvolvemento dos acontecementos, subliña a importancia de manter unha perspectiva informada sobre o tema.

É importante destacar que este tipo de situacións non ocorren no baleiro. Os antecedentes históricos e o contexto socioeconómico actual xogan un papel fundamental na comprensión completa destes eventos. Expertos na materia sinalaron que a converxencia de múltiples factores creou as condicións propicias para o desenvolvemento actual dos acontecementos.

Dende diferentes sectores alzáronse voces que ofrecen perspectivas variadas sobre o tema. Mentres algúns analistas manteñen unha visión optimista sobre as posibles resolucións, outros advirten sobre os desafíos que poderían xurdir no curto e medio prazo. Esta diversidade de opinións reflicte a complexidade inherente á situación.

Impacto en Galicia
No contexto galego, estes desenvolvementos adquiren unha dimensión particular. A comunidade autónoma, coa súa rica tradición e a súa posición estratéxica no noroeste peninsular, atópase nunha posición única para responder a estes desafíos. As institucións locais, dende a Xunta de Galicia ata os concellos, están a seguir de preto a evolución dos acontecementos.

Análise en Profundidade
Un exame detallado da situación revela múltiples capas de complexidade que merecen consideración. Os expertos consultados identificaron cando menos tres dimensións clave que deben terse en conta ao avaliar estes desenvolvementos.

En primeiro lugar, a dimensión económica non pode ser ignorada. Os mercados reaccionaron