O capital acumulado en Cuba entre os séculos XIX e XX serviu de base para a creación e expansión de varias empresas que marcaron a economía galega no século XX. As fortunas procedentes do comercio do azucre e do tráfico de gando financiaron industrias, bancos e proxectos familiares que chegaron ata a creación de marcas como Zeltia e Pescanova. A saga empresarial, que arrancou en Cuba e se consolidou en España, revela como a riqueza familiar e as decisións políticas interactuaron durante décadas. O resultado foi unha mestura de expansión internacional, rescates públicos e polémicas empresariais.
O orixe deste conglomerado remóntase ao emigrante Marcos Fernández González, que amasou aforros na illa e os reinvestiu en negocios de gando ao volver á Península. O seu fillo, Antonio Fernández Fernández —máis coñecido como Antón de Marcos— continuou e ampliou ese negocio a finais do XIX e principios do XX. A familia diversificouse no sector cárnico e da conserva, sentando as bases do seu posterior crecemento industrial.
En 1935 os irmáns da saga iniciaron en Mérida unha actividade de comercialización de carne en conserva que, durante a convulsa primeira metade do século XX, lles proporcionou contratos relevantes. Foron provedores, entre outros, do Exército sublevado durante a Guerra Civil e, posteriormente, chegaron a subministrar a forzas estranxeiras en conflito. Con eses beneficios promoveron a creación de varias industrias en Galicia, incluído o xermen do que serían Zeltia en 1939 e Pescanova en 1960.
Da diversificación á industria farmacolóxica
Outro actor clave na saga foi José Fernández López, que xestionou negocios cárnicos e puxo en marcha empresas como La Corchera Extremeña SA. Ademais introduciu o cultivo do kiwi en España e participou na creación do que hoxe se coñece como Kiwi España SA, ampliando o negocio familiar cara á agroindustria. A súa traxectoria persoal e empresarial deixou unha numerosa descendencia que seguiu vinculada ao mundo da empresa.
Entre os seus fillos destacou José María, químico con formación no IESE, que en 1986 fundou PharmaMar e décadas despois a integrou con Zeltia, operación que levou o grupo a cotizar en bolsa en 2015. Durante a pandemia, PharmaMar desenvolveu un fármaco cuxa avaliación pola Axencia Europea dos Medicamentos saldouse cun rexeitamento inicial e unha posible reapertura de análises por parte de instancias europeas. En paralelo, a figura pública de José María quedou salpicada pola súa aparición en listaxes relativas a vacinacións polémicas.
A outra rama empresarial máis visible no sector pesqueiro estivo encabezada por Manuel Fernández de Sousa, que se incorporou a Pescanova en 1977 e asumiu a dirección xeral ao ano seguinte. En 1980, con apenas 29 anos, accedeu á presidencia e protagonizou a internacionalización do grupo e a súa saída a bolsa en 1985. Baixo o seu mandato Pescanova converteuse nun referente global en produtos do mar e nun emblema empresarial galego.
Crecemento, rescates e movementos polémicos
A expansión non estivo exenta de tensións financeiras. En 1995 a Xunta de Galicia inxectou 42 millones para aliviar problemas económicos do grupo, a cambio de salvagardar a marca como activo clave para a comunidade. Ese auxilio público puxo de manifesto a dependencia dalgunhas empresas rexionais respecto de apoios institucionais en momentos de estreiteza financeira.
En 1996 produciuse unha reconfiguración accionarial que levou á saída de Manuel do consello e á separación entre irmáns, con intercambios de participacións que cambiaron o control do grupo. Máis adiante, un proxecto de piscifactoría que a Xunta rexeitou en 2005 pola súa ubicación nun espazo protexido trasladouse a Portugal en 2009 cunha inversión anunciada de 140 millones. A decisión da Administración galega de cancelar o proxecto en 2011 xerou informacións e rumores sobre a influencia de xestións realizadas por directivos relacionados coa familia.
A evolución de Pescanova acentuou a lectura de que a contabilidade pública pode ocultar realidades financeiras complexas. Casos como este exemplifican como unha empresa que amosa solvencia aparente pode enfrontarse a problemas estruturais non visibles a simple vista, con consecuencias para traballadores, provedores e administracións.
A historia destas familias empresariais inclúe tamén doazóns filantrópicas e unha pegada notable na paisaxe industrial galega. O fluxo de capitais desde Cuba á Península impulsou industrias que transformaron cidades e consolidaron apelidos na economía rexional.
Hoxe, a memoria destes episodios serve para lembrar a interdependencia entre patrimonio familiar, decisións de negocio e políticas públicas. Máis alá do prestixio e da expansión internacional, a experiencia suxire a necesidade de maior transparencia contable e de controis que eviten que a aparencia de solvencia ou o peso histórico dunha marca oculten riscos reais para a economía e o emprego locais.
