Hai un século que a existencia do edificio romano subxacente á igrexa de Santa Eulalia de Bóveda saiu á luz de xeito oficial, pero a súa orixe e función seguen sendo obxecto de debate. O achado formalizouse o 20 de xuño de 1926 nunha visita oficial dende Lugo, aínda que as primeiras sinais remóntanse aos traballos e rumores das primeiras décadas do século XX. A estrutura, con columnas, frescos e unha alberca central, plantexa preguntas sobre a súa cronoloxía e uso que aínda non teñen resposta definitiva.
O descubrimento primario chegou tras observacións locais e pequenas intervencións no atrio. En 1909, o cura que atendía a parroquia detectou anomalías no chan que levaron a escavacións en 1914; baixo as lousas apareceu unha sala abovedada con elementos arquitectónicos e decorativos atípicos para a comarca. Doce anos despois, unha comisión encabezada por técnicos provinciais certificou a importancia do conxunto.
Desde entón, a intervención sobre o monumento alternou entre a protección do espazo e a investigación incompleta. En 1931 foi declarado monumento nacional e, décadas despois, en 1996, recibiu a figura de ben de interese cultural. A pesar destas proteccións, a interpretación do edificio segue aberta: ¿foi un templo, un ninfeo, unha instalación cultual de carácter privado ou público?
Primeiras investigacións e erros cronolóxicos
As primeiras lecturas científicas marcaron a traxectoria do debate. O sacerdote que alertou do monumento, José María Penado, e os que inspeccionaron o achado impulsaron a atención académica sobre o lugar. Posteriormente, os responsables do museo provincial e os técnicos municipais que visitaron o achado fixaron 1926 como a data do descubrimento oficial.
Nas décadas seguintes, os traballos arqueolóxicos e a interpretación dos materiais crearon distintas hipóteses sobre a datación. Algúns investigadores citaron elementos que poderían situar o edificio entre os séculos III e IV antes de Cristo, unha cronoloxía que chocaría coa natureza romana atribuída ao conxunto.
«Que podería ser do século VIII ou IX, non hai certeza; só que foi feita entre o romano e o románico. O pouco que se sabe é que aproveitaron o templo de abaixo para facer o de arriba.»
O historiador Enrique Montenegro, autor da única tese doutoral dedicada ao monumento, subliña esa incerteza e lembra que en varias fases posteriores se reutilizaron materiais romanos, o que complica aínda máis as lecturas estratigráficas.
Funcións propostas e traballos posteriores
Unha das interpretacións máis repetidas é a de Manuel Chamoso Lamas, quen considerou o conxunto como un ninfeo, un espazo vinculado ao culto das ninfas e ao tratamento da auga. Esta proposta marcou unha cronoloxía e unha función que foron revisadas e discutidas por investigadores posteriores.
Os traballos de protección, sobre todo na posguerra, priorizaron a conservación do enclave sobre a escavación exhaustiva. O arqueólogo Manuel Gómez Moreno e outros técnicos optaron por cubrir e protexer a alberca central cun enlosado de mármore, medida que evitou maiores deterioros pero tamén limitou o acceso para estudos posteriores.
Ademais, a mención nun testamento episcopal do século VIII —onde se alude a «un santoral de abaixo e outro de arriba»— alimenta a hipótese da superposición de espazos relixiosos. Non está claro se esa referencia apunta a dúas construcións distintas ou a niveis sucesivos do mesmo templo.
A existencia de ladrillos romanos con marca de caxeado triangular en fases posteriores apunta á reutilización de materiais e á pervivencia do lugar como foco de atención en distintos momentos históricos. Ese dato ofrece unha pista tangible, pero non resolve a cuestión esencial: cando e para que se construíu orixinalmente a sala inferior.
Hoxe, tras un século desde a oficialización do achado, Santa Eulalia de Bóveda mantén a súa capacidade de fascinación e a súa condición de enigma arqueolóxico. A suma de testemuños escritos, reformacións construtivas e achados materiais forma un rompecabezas cuxa encaixe require novas escavacións, métodos de datación e unha lectura conxunta da documentación medieval e da evidencia arqueolóxica.
Para os estudosos, o reto é combinar a prudencia científica coa protección do monumento. Calquera intervención futura deberá equilibrar a obtención de datos decisivos coa conservación de uns vestixios que, ademais do seu valor histórico, seguen a ser un patrimonio sensible para a comunidade local e para a investigación galega en xeral.
