Claudio Magris viaxa ao fin do mundo

Esa máxima acuñada por Oscar Wilde de que ‘A vida imita á arte moito máis do que a arte imita á vida’ non vai con Claudio Magris (Trieste, 1939), escritor cuxa ollada escruta coa teimosía dun sabuxo e sabe atopar sucesos que semellan pura fantasía pero son máis reais ca moitas novas ou notas de prensa.

O autor de ‘O Danubio’ (1986) volve sorprender con esa intuición infalible para atopar a veta nai das boas historias en ‘Cruz del Sur. Tres vidas verdaderas e improbables’ (Anagrama, 2026). Nesta ocasión, a viaxe que nos propón afástase de Europa e lévanos á plena Patagonia.

Historias de transformación na Patagonia

Magris rastrexa no seu novo libro a fuxida de tres europeos con destino ao fin do mundo, onde á maneira de William Blake mudaron de forma imprevista, e que agora nos chegan convertidos en tres historias dignas de coñecerse.

Janez Benigar, antropólogo e lingüista esloveno que buscaba linguas esquecidas, casou cunha mapuche e pasou a soñar con utopías. Orélie-Antoine de Tounens, avogado francés, proclamouse a si mesmo rei da Araucanía e emprendeu unha tola loita pola liberdade.

E Angela Vallese, relixiosa piamontesa, sacrificouse polos pobos orixinarios da Terra do Lume. Esas eran vidas que xa non se podían vivir en Europa, necesitaban espazos máis amplos e novos, ou máis extravagantes e arcaicos, e a Patagonia e a Araucanía foron o escenario idóneo para esas prodixiosas e excéntricas transformacións vitais.

Un libro que cruza fronteiras

‘Cruz del Sur. Tres vidas verdaderas e improbables’ publicouse en 2020, e agora podemos gozalo os lectores españois grazas á aposta constante de Anagrama por este narrador italiano, un dos grandes mestres europeos dos últimos corenta anos, e Premio Príncipe de Asturias das Letras en 2004.

Da man da tradución de Pilar González Rodríguez, gozamos da prosa detallista e rica de Claudio Magris, que en menos de 160 páxinas nos abruma co profuso relato das estrañas andanzas dos seus protagonistas.

Janez Benigar e os soños utópicos

Arrinca o libro con ‘Gringo esloveno, crioulo araucano’, o capítulo dedicado a Janez Benigar, a quen Magris dedica o relato máis extenso.

«Benigar quería fundar nesas terras patagónicas ou araucanas unha sociedade, unha comunidade xusta, baseada no modelo da debida harmonía familiar e aberta aos demais. Ese é o sentido da súa vida e do seu legado. Da sociedade pola cuxa construción Benigar tanto loitou queda pouco rastro, en particular nesa patria araucano-patagónica que fixera súa», conclúe o autor italiano.

O repaso polos soños utópicos deste estudoso que desembarcou en Bos Aires en 1908 deixa algúns momentos ‘moi Magris’, como certas comparacións con ‘O Acorazado Potemkin’ ou a súa análise dos propios textos de Benigar.

Orélie-Antoine de Tounens e Angela Vallese

‘Rei de Araucanía e Patagonia’, o segundo capítulo, está dedicado á alucinada existencia de Orélie-Antoine de Tounens, quen en 1860 proclamou a existencia dun reino do que el mesmo se proclamou rei.

Ese soño non foi cousa dunha brusca entrada na tolemia: este avogado francés alimentou esa ambición durante máis de vinte anos, e a súa tese de licenciatura xa trataba dese reino. Orélie-Antoine de Tounens non era un home de poucas ilusións, entre elas destaca o seu convencemento de descender dun prefecto da Galia romana, dos emperadores de Bizancio e dos señores de Aquitania, gloria familiar que fora borrada cinco séculos antes na Guerra dos Cen Anos.

Orélie é un heroe de melodrama do século XIX, teatral e caricaturesco, propenso ao patetismo e aos grandes xestos, na fronteira entre o drama e a opereta. Despois de todo, tamén Maximiliano de Habsburgo —ilustrado gobernador de Lombardía que, máis tarde, acepta con irresponsable lixeireza a coroa imperial de México, un país do que sabe moi pouco, e case nada do lume volcánico que bulle nel e que o destruirá— resulta ser, ao cabo, un nobre soberano de vals, ao que non por casualidade admira Orélie. O propio Orélie, a pequena escala, forma parte desa Europa do século XIX que crea imperios e se estende polo mundo, encamiñándose inconscientemente cara ao seu propio declive ata o suicidio colectivo da Primeira Guerra Mundial, que pasará o poder do mundo a outras mans.

Non esperta moitas simpatías en Magris este ridículo aventureiro, tampouco no lector, aínda que a súa historia fascine e faga ruborizar dunha maneira difícil de esquecer.

Angela Vallese pecha o libro con ‘Monxa e pingüíns’, e a aventura desta relixiosa que chegou á Patagonia en 1880 é máis amable, pero non por iso menos interesante.

Así, ‘Cruz del Sur. Tres vidas verdaderas e improbables’ remata cun ton case esperanzador sobre a condición humana: «A claridade e a vitalidade son o insondable misterio de criaturas como a irmá Angela, tanto máis insondable canto máis inconsciente. A historia do mundo non é moito máis complexa ca a dun corazón, non importa moito se sinxelo ou atormentado».

E de novo, ler a Claudio Magris é unha experiencia que ilumina e recompensa.