A historia dunha saga empresarial galega que arrinca con capitais chegados de Cuba explica como empresas aparentemente sólidas poden ocultar problemas financeiros. Desde o tráfico de reses e a inversión en conservas ata a creación de grupos como Zeltia e Pescanova, a evolución familiar ilustra o salto do comercio local á presenza internacional e, simultaneamente, a distancia entre a contabilidade e a realidade. A traxectoria, que abarca desde finais do século XIX ata a saída a bolsa de varias firmas no século XX, plantexa preguntas sobre a gobernanza e a transparencia nas empresas familiares.
Os recursos acumulados na illa de Cuba, sobre todo polo comercio do azucre e do gando, serviron de base para investir en industrias e bancos na Península. Eses fondos permitiron a unha familia de orixe estremeña consolidar negocios que despois tiveron impacto en Galicia e no conxunto de España. A combinación de actividade empresarial e mecenado marcou unha presenza social e económica prolongada.
Dese capital inicial beneficiáronse varias xeracións que diversificaron a súa actividade: desde a comercialización de carne en conserva ata a acuicultura e a industria farmacéutica. A historia destas empresas amosa como decisións empresariais temperás e conexións políticas e comerciais poden condicionar a expansión e o risco posterior.
De Cuba a Galicia: orixes e primeiras empresas
O capital foi reunido en gran parte por Marcos Fernández González, quen investiu os seus aforros no comercio do gando ao regresar de Cuba. O seu fillo, coñecido como Antón de Marcos (1876-1931), ampliou ese negocio e deixouno en herdanza aos seus tres fillos e a unha filla, que continuaron a actividade de tratantes e comerciantes de carne.
En 1935 os irmáns emprenderon a comercialización de carne en conserva desde Mérida, e durante a Guerra Civil converteronse en provedores do bando sublevado. Posteriormente, durante a Segunda Guerra Mundial, subministraron ás forzas alemáns, o que xerou beneficios que se reinvertiron en novas industrias e en doazóns filantrópicas por todo o país.
Entre as iniciativas empresariais derivadas deses recursos figuran a creación de Zeltia en 1939 e, en 1960, a fundación da empresa que acabaría como Pescanova. Outra rama familiar apostou pola diversificación agrícola e alimentaria: a empresa La Corchera Extremeña SA e a introdución do kiwi en España deron lugar ao que hoxe se coñece como Kiwi España SA.
Expansión internacional e o reto da transparencia
José María, formado como químico e con un MBA do IESE, fundou en 1986 PharmaMar, que décadas despois se integrou con Zeltia e chegou a cotizar en bolsa. Esa liña farmacéutica alcanzou visibilidade internacional durante a pandemia ao desenvolver un fármaco cuxo expediente foi inicialmente rexeitado pola Agencia Europea del Medicamento; a Comisión Europea, non obstante, permitiu considerar unha posible reavaliación do composto.
Por outra parte, Manuel Fernández de Sousa incorporouse a Pescanova en 1977 e en poucos anos asumiu a dirección xeral; en 1980, con 29 anos, foi nomeado presidente. Baixo o seu mandato a compañía internacionalizouse e saíu á bolsa en 1985, transformándose nun referente no sector de produtos do mar e nun gran grupo multinacional.
Con todo, a imaxe de expansión e de solvencia contrastou con problemas de fondo na xestión financeira. O caso lembra que a apariencia contable pode ocultar desequilibrios reais cando as prácticas de consolidación, valoración de activos ou xestión da débeda non reflicten a situación operativa.
Un legado con dobre cara
A familia deixou un legado complexo: por unha banda, empresas de peso na economía galega e española, empregos e investimentos culturais; pola outra, preguntas sobre a sustentabilidade financeira de compañías que alcanzaran gran tamaño. O paso dunha empresa familiar a un grupo cotizado adoita complicar a transparencia e esixe instrumentos de control que non sempre se adoptan a tempo.
No caso que aquí se relata, a transformación de negocios locais en corporacións globais veu acompañada de eloxios e dun papel relevante na vida pública. Ao mesmo tempo, a discrepancia entre a contabilidade e a realidade operativa subliña a necesidade de supervisión rigurosa e dunha gobernanza que combine visión empresarial con controis profesionais.
O exemplo serve como advertencia para xestores, investidores e autoridades: a historia empresarial non só se escribe co éxito visible, senón tamén coa honestidade nos balances e coa claridade nas decisións que sosteñen o crecemento. As leccións destas décadas permanecen relevantes para comprender os riscos dun expansionismo rápido sen reforzo suficiente de controis internos.
