Unha muller iraniana pasa diante dun mural antiEUA en Teherán o 26 de febreiro, dous días antes do ataque. / ABEDIN TAHERKENAREH / EFE
As nefastas consecuencias das intervencións dos Estados Unidos en Oriente Próximo dan a impresión de ter caído en saco roto.
Abonda con remontarse a finais de 1980, un par de meses despois do inicio da guerra Irán-Iraq, para atopar un solvente informe do Departamento de Estado no que se afirma: "Calquera intervención directa na guerra ou de apoio a un bando chocará coa imprevisibilidade de ambos gobernos (…) Non hai vías para un acordo de pacificación".
O reputado analista Richard Haass escribiu moitos anos despois, a propósito da orde de ataque contra Irán dada por Donald Trump: "Unha vez máis, os Estados Unidos optaron por asumir un compromiso estratéxico masivo en Oriente Próximo. Pero se ben se precisa un bando para iniciar unha guerra, fan falta dous para poñerlle fin, e Irán agora ten voz e voto na magnitude e duración deste conflito".
O papel dos Estados Unidos nos conflitos de Oriente Próximo
A decisión do presidente Jimmy Carter de acudir en axuda de Sadam Husein fronte á recentemente creada república dos aiatolás estivo intimamente relacionada co desafío de Ruhollah Jomeini de manter no seu poder a 52 reféns capturados no asalto á Embaixada dos EUA en Teherán –unha operación de rescate fracasou estrepitosamente o 24 de abril de 1980–.
A guerra desatada o 28 de febreiro en Irán tributa no que o profesor da Universidade de Yale Timoty Snyder chama "intereses persoais e económicos de Trump" sen maiores consideracións morais.
O caso é que a longa guerra irano-iraquí (1980-1988) rematou coa aceptación por parte das partes da resolución 598 do Consello de Seguridade da ONU, sen modificación das fronteiras e sen que a rivalidade entre as comunidades suní e chií de Iraq desarmase a solidez do réxime de Sadam.
Sucedeu, en cambio, que o aliado necesario dos Estados Unidos pasou a ser en pouco tempo o adversario incontrolable que o 2 de agosto de 1990 invadiu Kuwait, anexionou o pequeno emirato e converteuno en provincia propia.
A intervención dos EUA (16 de xaneiro-28 de febreiro de 1991) a partir dunha resolución da ONU cumpriu co obxectivo de liberar Kuwait, pero fixo de Iraq un Estado paria, foco permanente de inestabilidade nunha rexión xa de por si inestable.
As guerras do Golfo e as súas consecuencias
Non foi o síndrome do "traballo a medio facer", citado polos 'neocon' en data posterior, senón a descontinuidade na xestión da posguerra e o efecto das sancións o que deu pé a unha situación extremadamente volátil en Oriente Próximo –a opinión de Haass–, semellante ao vaticinio feito 30 anos antes por John Foster Dulles, secretario de Estado do presidente Dwight D. Eisenhower: "É un escenario complexo que sempre será inestable".
Aínda así, Henry Kissinger deu no seu libro 'Orde mundial' un valor excepcional ao desenlace e consecuencias da primeira guerra do Golfo ao presentar como axeitada a relación entre o propósito perseguido e a posibilidade de cumprilo. "Só na primeira guerra do Golfo (…) os Estados Unidos cumpriron os obxectivos que postularan".
Pola contra, Richard Cheney, secretario de Defensa en 1991, chamou nalgunha ocasión "falsa vitoria" ao final da primeira guerra do Golfo, aínda que a decisión do presidente George H. W. Bush de deter o avance en solo iraquí se axustou aos termos do mandato da ONU.
E hai datos suficientes para colexir que o xeneral Norman Schwarzkopf, que mandou o despregue, acatou de mala gana non seguir ata Bagdad.
Os atentados do 11 de setembro de 2001 cambiaron para sempre o enfoque estratéxico do papel dos Estados Unidos en Oriente Próximo.
Explica Bob Woodward en 'Plan de ataque' que a resposta ao terrorismo de Al Qaeda deu ás á doutrina de actuar en solitario se non era posible a coalición, como o foi en 1991.
O novo paradigma foi froito do desenlace dunha división profunda no Consello de Seguridade Nacional entre dous enfoques: o de Condolezza Rice (rematar o traballo en Iraq, pendente desde 2001) e o de Colin Powell (limitar a resposta ao desmantelamento do réxime talibán).
"Cada un deles –escribe Woodward– tiña unha visión totalmente distinta do que era posible e do que era necesario". Impúxose Rice, que interpretou a invasión de Afganistán (outubro-decembro de 2001) como o prolegómeno da operación principal: rematar co réxime de Sadam, aínda que Iraq nada tivo que ver co 11S.
Afganistán, Iraq e o auxe do ISIS
A guerra de Afganistán rematou momentaneamente co réxime talibán e obrigou a Osama bin Laden e os seus secuaces a buscar refuxio en Afganistán, pero estivo lonxe de consolidar un sistema democrático, incapaces o corpo expedicionario estadounidense e o novo Exército afgán de controlar o territorio e evitar unha volta paulatina das milicias islamistas, apoiadas polos señores da guerra, moitos deles cultivadores da amapola de opio.
Pasouse así da inestabilidade provocada polos talibáns á inherente a un sistema de nova planta, tutelado polos Estados Unidos, pero incapaz de estender o seu poder máis alá de Kabul e algunhas cidades militarizadas.
Un exoficial británico explicou no xornal 'The Guardian' que os Estados Unidos desprezaran as ensinanzas das derrotas do seu país e da Unión Soviética en solo afgán.
A retirada a toda présa dos Estados Unidos ordenada polo presidente Joe Biden en agosto de 2021 e a restauración da ditadura talibán viñeron corroborar a opinión do profesor francés Bertrand Badie: "Desde 1945, ningunha guerra rematou cunha batalla decisiva que dea un vencedor".
Badie lembra tamén que ningunha gran potencia gañou unha guerra desde o final da Segunda Guerra Mundial, e vai máis alá cando afirma, a partir da traxedia de Gaza, que "no Oriente Próximo estamos nunha escalada do inimaxinable".
O desenlace e as consecuencias da segunda guerra do Golfo tiveron algo de inimaxinables.
Máis alá das operacións militares (20 de marzo-9 de abril de 2003), que culminaron coa conquista de Bagdad, e do precipitado anuncio de "misión cumprida" de George W. Bush na cuberta dun portaavións, o 1 de maio, axiña afloraron a mala planificación das operacións feita por Donald Rumsfeld, secretario de Defensa, a falsidade das armas de destrución masiva, que xustificaron o ataque e que eran inexistentes, as torturas na prisión de Abu Ghraib, a manipulación da opinión pública e o clima de guerra civil, efectiva ou larvada, que sacudiu o país durante anos.
Persoeiros como Abu Musab al Zarqaui, líder ata a súa morte de Al Qaeda en Iraq, e o clérigo chiíta Muqtada al Sadr, personificaron a inseguridade que seguiu á guerra, o foco de inestabilidade en que se converteu Iraq a pesar da custodia estadounidense e a precariedade do réxime desde entón.
Paradoxos e erros dos Estados Unidos na rexión
Ao completarse o 18 de outubro de 2011 a retirada total dos Estados Unidos de Iraq, ordenada por Barack Obama, houbo ocasión de lembrar unha realidade esquecida, recollida anos antes polo xornalista Robert Fisk no diario 'The Independent': "Quen creou o poder militar de Sadam non foron as masas traballadoras de Iraq, senón Occidente, que abasteceu a súa república do terror con créditos, alimentos e medios para a súa propia destrución".
Un comportamento intimamente relacionado coa incapacidade dos Estados Unidos para sacar conclusións de todos os fracasos na rexión.
Abonda un dato: a Oficina para a Reconstrución e a Asistencia Humanitaria, creada polos Estados Unidos tras a caída de Sadam, funcionou cun equipo onde os coñecedores do país eran clara minoría.
Polo demais, o nacemento e expansión do ISIS –Daesh e Estado Islámico, os seus outros nomes– son inseparables do descontrol no territorio iraquí, o acomodo nel do núcleo fundador das milicias de Abu Bakr al Baghadadi e da sanguenta realidade do califato a partir de 2014.
Todo isto fixo posibles paradoxos como a derrota fulminante en Siria de Bashar al-Asad (8 de decembro de 2024) e a instalación en Damasco dun Goberno encabezado por un antigo xihadista, Ahmed al-Sharaa, que, aos ollos da Casa Branca, pasou a ser o líder necesario polo seu carácter estabilizador, aínda que os EUA chegaron a ofrecer 10 millóns de dólares por información que permitise capturalo.
De feito, o comportamento dos EUA en Oriente Próximo navegou sempre nun mar de paradoxos co fin de garantir a consistencia dun esquema de seguridade na rexión baseado na hexemonía de Israel e o auxilio de Arabia Saudí e Exipto, máis a pretensión irrenunciable de manter Rusia e China afastadas do escenario.
De acordo co diagnóstico feito no seu día por Robert Fisk, nunca tivo en conta os EUA a natureza específica dos conflitos en Oriente Próximo, e así chegaron os fracasos.
No mellor dos casos, prevaleceu a idea de involucrarse en proxectos de construción nacional a partir de ideas preconcebidas, desdeñando o poder intelixente, un concepto realista desenvolvido por Joseph Nye, e acumulando despropósitos desde hai case medio século como da historia se deduce.
