Chus Lago, Rosa Campos e Mercedes Renda (esq. a dta.), no CIM de Pontevedra. / GUSTAVO SANTOS

No Centro de Información á Muller (CIM) de Pontevedra non se fala da violencia machista en abstracto. Fálase do que chega cada día a consulta: mulleres que tardan anos en pedir axuda, menores convertidos en instrumento de castigo, pensións que non se pagan, procesos xudiciais que desgastan e unha presión constante que non sempre deixa pegada física, pero si unha profunda erosión emocional.

Con motivo do 8M, Día Internacional da Muller, Rosa Campos, directora do centro; Mercedes Renda Melón, axente de Igualdade, e Chus Lago Barreiro, asesora xurídica, poñen voz a unha realidade que, lonxe de remitir, se transforma e se rearma.

Saturación e dificultades na atención

A primeira sinal de alarma está na propia carga asistencial. «Non damos abasto», resume Rosa Campos.

O CIM atende case en exclusiva a vítimas de violencia de xénero e a saturación xa afecta á capacidade de resposta, sobre todo na atención psicolóxica.

«Aquí hai que atender no momento», advirte a directora. Non é unha frase feita.

Na violencia machista, unha demora pode significar perder unha muller que por fin se decidira a dar o paso. Pode volver co maltratador, pode dubidar, pode sentirse culpable ou pode convencerse de que o seu «non era para tanto».

Esa é, precisamente, unha das trampas máis persistentes do maltrato: moitas vítimas non identifican como violencia o que están a vivir.

As trampas do maltrato e o machismo cotián

As traballadoras do CIM résumeno con crudeza: «O problema é a violencia que nin as propias vítimas ven que iso é violencia o que están a vivir. Son crises, son problemas, hai que aguantar, vai haber outra oportunidade…».

Nesa lóxica instálase unha aprendizaxe perversa: elas aprenden a conter, a acougar, a minimizar para evitar que a situación empeore; eles, en cambio, aprenden que sempre haberá outra oportunidade, que ao final serán perdoados, tal e como resume Mercedes Renda.

Existe un machismo cotián que non se limita ao golpe ou á agresión visible. Hai violencia psicolóxica, económica, vicaria e xudicial.

A violencia psicolóxica abrangue todo; é a que vai illando á muller, reducindo a súa autonomía, dificultando que tome decisións, afastándoa de amizades, de apoios e da súa propia capacidade para interpretar o que lle acontece.

Violencia tras a ruptura e desigualdade estrutural

Un dos escenarios máis duros aparece cando hai fillos polo medio. Moitas veces, explican as profesionais do CIM, a violencia continúa tras a ruptura e exprésase a través das visitas, das custodias ou do incumprimento deliberado de acordos.

«Moitos o que queren é fastidiala a ela». Non se trata de exercer a paternidade, senón de prolongar o control: chegar tarde, non aparecer, alterar rutinas, incumprir horarios, xerar conflito e angustia arredor dos menores.

Nese punto, sinalan tamén un sesgo estrutural que segue protexendo aos homes. «Vivimos nun sistema patriarcal que fai que eles partan con vantaxe. A eles esíxeselles menos e agradéceselles máis», denuncia Mercedes Renda.

É unha idea igual de demoledora: «Para ser un bo pai o único que tes é que querer ter visitas». Fronte á esixencia total que recae sobre as nais, a moitos homes abóndalles coa aparencia de implicación para recibir recoñecemento social e mesmo respaldo institucional.

As traballadoras do CIM de Pontevedra. / Gustavo Santos

Violencia económica, perfís e prevención

A violencia económica é outra das formas de maltrato que o centro detecta de forma constante. Son aqueles homes que deixan de pagar pensións, que fraccionan ingresos para dificultar denuncias, que cambian de traballo ou traballan sen contrato para evitar embargos, que ocultan patrimonio ou xogan cos tempos do sistema.

«Sábenas todas», lamenta a directora do CIM pontevedrés.

O resultado adoita ser o mesmo: mulleres que sosteñen en solitario aos seus fillos e que, ademais, renuncian a reclamar por esgotamento ou para evitar que o conflito volva escalar.

Tampouco existe un perfil único de vítima. No CIM atenden a mulleres con poucos recursos, pero tamén a profesionais con formación, independencia económica e traxectorias consolidadas.

«Non hai perfil, por desgraza», insiste Mercedes Renda. O que si se repite é unha carga emocional que se parece moito en todos os casos. «A culpa e a pena e a vergoña; esa é a tríada». Esa mestura paraliza e atrasa a petición de axuda e alimenta o silencio.

No ámbito xurídico, Chus Lago Barreiro leva máis de dúas décadas acompañando a mulleres. O seu traballo pasa por orientar, revisar recursos, explicar procedementos e axudar a traducir un sistema complexo nun momento de enorme vulnerabilidade.

«Agora é verdade que está como moi feito, pero ao principio foi un pouco pico e pa», lembra sobre os inicios dun traballo pioneiro que, pese aos avances, segue esixindo unha atención primordial.

Non todo son retrocesos. As profesionais do centro si perciben melloras na detección da violencia de xénero, sobre todo desde Atención Primaria, saúde mental, policías, xulgados e comunidade educativa.

Xunto á atención directa, o CIM mantén unha intensa labor de prevención en colexios e institutos. E é aí onde detecta outro fronte especialmente preocupante: o avance dos discursos antifeministas entre a mocidade.

Para Mercedes Renda, a reacción contra o feminismo non busca tanto debater como intimidar. «O que queren é que esteamos caladas, que non se nos vexa moito, caladiñas, con medo, asustadas. Esa é a loita actual: feminismo porque o machismo non desapareceu, só cambiou de forma. Segue actuando na casa, nos xulgados, na economía, nas custodias e tamén no espazo público e dixital».