Extremadura perdeu nos últimos dez anos arredor de 2.500 niños de cigüeña branca, situándose agora en 8.578 parellas reprodutoras segundo o VIII Censo Internacional da Cigüeña Branca difundido por SEO/BirdLife en 2025. O retroceso afecta especialmente a áreas históricas e á provincia de Cáceres, que conserva a segunda colonia máis numerosa do país pero padece un forte declive. Entre as causas sinaladas polos conservacionistas están a transformación de vertedoiros en ecoparques, cambios nas prácticas agrícolas e a degradación de hábitats que reducen a dispoñibilidade de alimento. O descenso, advirten os expertos, non só é unha perda para a biodiversidade senón un síntoma de alteracións máis amplas no contorno rural.
O censo nacional de 2025 sitúa a poboación española entre 33.500 e 34.000 parellas, unha cifra que se aproxima á de 2004 pero queda lonxe do pico de 42.000 de 2014, o que debuxa unha traxectoria de auxe e retroceso en apenas unha década. Extremadura, a pesar de manter colonias importantes, figura entre as comunidades cunha caída máis acusada, con perdas concentradas en localidades onde antes a presenza da especie era masiva. Ese declive rexional revela que a conservación da cigüeña non é homogénea no territorio e depende en gran medida de factores locais e das decisións de xestión dos residuos e da paisaxe.
A cigüeña branca constitúe un elemento emblemático do paisaxe extremeño: os seus niños en campanarios, patios e atopamentos rurais foron durante décadas unha imaxe asociada á rexión. A mobilidade da especie e a súa relación cos recursos derivados da actividade humana —como vertedoiros abertos que facilitaron alimento— explican parte da súa abondanza pasada. Agora, a reconversión deses puntos de alimentación e a maior regulación do acceso aos residuos provocou que moitas parellas busquen novos lugares para anidar ou desaparezan do mapa reprodutor local.
Para explicar a gravidade dos datos, Marcelino Cardalliaguet, delegado de SEO/BirdLife en Extremadura, subliña que a perda de máis de 2.500 parellas en dez anos é «seria» e responde a cambios profundos no contorno. Cardalliaguet lembra que a cigüeña non vive illada: comparte o seu medio coa agricultura e a gandería, e o que lle ocorre á especie adoita reflectir alteracións neses sectores. Ademais, apunta á necesidade de que as políticas de xestión de residuos e de conservación incorporen medidas específicas para minimizar o impacto sobre as aves.
Ademais do peche de vertedoiros, os técnicos sinalan outros factores que contribúen ao descenso: a perda e fragmentación de humidais, a mecanización agrícola que reduce a dispoñibilidade de presas, e os riscos derivados de infraestruturas como tendidos eléctricos e estradas. A combinación de menos recursos alimenticios e maiores ameazas durante a migración e nas áreas de invernada tradúcese nunha menor supervivencia e en menos reprodutores efectivos. As aves tamén se ven afectadas por cambios climáticos que alteran os patróns de abondancia das súas presas e as condicións de cría.
No casco histórico de Cáceres, por exemplo, a poboación pasou de contabilizar arredor de 300 parellas a unha presenza hoxe case testimonial, o que amosa un cambio visible no paisaxe urbano. Ese descenso ten impacto turístico e cultural, xa que a observación destas aves sobrevoando as torres e edificios era un atractivo recoñecido por visitantes estranxeiros. A degradación dese mosaico urbano-rural obriga a replantear medidas que permitan a conviviencia entre patrimonio, actividades humanas e fauna.
SEO/BirdLife e outros colectivos conservacionistas reclaman intervencións concretas: xestión controlada de puntos de alimentación, saneamento e adecuación de tendidos eléctricos para evitar electrocucións, restauración de humidais e medidas de seguimento e protección de zonas de cría. Tamén propoñen campañas de sensibilización en concellos e administracións para que a rehabilitación de vertedoiros non circunscriba solucións á eliminación do problema sen contemplar alternativas para as especies que dependían deses recursos.
As cifras do censo internacional poñen de manifesto que a cigüeña branca, a pesar de seguir sendo visible en moitos emprazamentos, atravesa unha fase de retroceso que esixe resposta coordinada. Extremadura conserva aínda colonias de importancia, pero a tendencia da última década invita a reforzar a vixilancia e a actuación temperá para evitar que a especie perda o seu papel emblemático no paisaxe rexional. Para os conservacionistas, a recuperación pasa por integrar a conservación nas políticas de xestión do territorio e dos residuos e por manter programas de seguimento que permitan avaliar a eficacia das medidas adoptadas.
