O Instituto Cervantes de Madrid acolle en marzo de 2026 a exposición «Historias tejidas», unha mostra que dá voz ás mulleres dos pobos indíxenas de México mediante a súa produción téxtil. A iniciativa forma parte do proxecto expositivo «La mitad del mundo. La mujer en el México indígena», que se desenvolve simultaneamente en catro institucións culturais da capital: o Museo Arqueológico Nacional, el Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, Casa de México en España e o propio Instituto Cervantes. O obxectivo é visibilizar o papel central das mulleres como portadoras da memoria cultural e dos saberes técnicos a través das pezas que crearon e transmitiron xeración tras xeración.
Comisariada por Karina Romero Blanco, a mostra do Cervantes centra o seu relato no tecido como forma de narración e educación comunitaria. A través de huipiles, quechquémitl e cueitl, así como utensilios e reproducións de figurillas, a exposición plantexa os téxtiles non só como obxectos utilitarios senón como documentos visuais que conteñen mitos, xenealoxías e códigos estéticos. Moitas das pezas proceden do acervo do Museo Nacional de Antropología de México, o que permite trazar un diálogo entre os obxectos e as prácticas vivas que aínda perduran nas comunidades orixinarias.
A mostra organízase en catro ámbitos temáticos que facilitan unha lectura plural do tecido: o atuendo feminino, os instrumentos de escritura téxtil, a ensinanza e aprendizaxe, e a narrativa contida nas teas. En «Atuendo femenino» expónse a evolución das pezas tradicionais, amosando como cada comunidade reflicte a súa identidade nos cortes, bordados e cores; en «Instrumentos de escritura textil» exhiben ferramentas como o fuso e o tear de cintura que ilustran a complexidade técnica do oficio. Estas pezas evidencian coñecementos combinados de xeometría, bioloxía das fibras e precisión manual que desafían a concepción da artesanía como mera habilidade empírica.
A sección dedicada á transmisión do saber pon o foco na dimensión interxeracional do tecido: nais, avoas e nenas aparecen como axentes activos na conservación de técnicas e significados. O proceso de aprendizaxe, explican os comisarios, non é puramente instrumental; incorpora rituais, cancións e relatos que dotan o tecido dunha carga espiritual e comunitaria. Así, cada peza funciona como unha aula portátil na que se ensinan cosmovisión, normas sociais e memorias colectivas.
Na parte de «Narrativa téxtil» proponse ler os motivos e as composicións como un linguaxe simbólico. Os tecidos trasladan relatos míticos e crencias: a tradición mexica, por exemplo, vincula a orixe do oficio de filar e tecer á primeira muller encargada desa tarefa. Segundo esa narración, esa labor foi encomendada a Cipactonal, e consolidouse como traballo herdado polas xeracións posteriores. Ademais, en diversas mitoloxías mesoamericanas aparecen deidades asociadas ao tecido e á fertilidade, o que subliña a dimensión sagrada da práctica.
A exposición tamén recupera a presenza de divindades femininas relacionadas co tecido, cuxo culto e simbología reforzan a centralidade das mulleres na reprodución cultural. Entre esas figuras aparecen deusas como Tlazoltéotl e outras vinculadas á creatividade e á reprodución, mentres que no ámbito maia a figura de Ixchel foi historicamente asociada aos ciclos da vida e ao traballo téxtil. Estes vínculos mitolóxicos subliñan que o tecido non é só unha actividade económica ou doméstica, senón unha práctica imbricada no imaxinario relixioso e social.
O proxecto conxunto das catro institucións madrileñas busca ofrecer varias perspectivas: o Museo Arqueológico aporta o trasfondo histórico, el Thyssen-Bornemisza explora o diálogo coas artes visuais, Casa de México actúa como ponte cultural e o Instituto Cervantes céntrase na dimensión comunicativa do tecido. Xuntas, as sedes permiten amosar tanto pezas patrimoniais como manifestacións contemporáneas que seguen renovando os linguaxes téxtiles. A colaboración con institucións mexicanas, en particular co Museo Nacional de Antropología, foi clave para garantir o rigor e a representatividade da selección.
Máis alá do valor estético, os organizadores sinalan que «Historias tejidas» pretende abrir debates sobre o recoñecemento cultural, os dereitos das comunidades indíxenas e a conservación dos saberes tradicionais ante a presión da modernidade. A mostra permanecerá no Instituto Cervantes durante as próximas semanas da primavera, con actividades complementarias que inclúen obradoiros e conversas para achegar este patrimonio vivo a públicos diversos. Para as comunidades orixinarias, a exposición é unha oportunidade de contar as súas propias historias nun escenario internacional e de reivindicar a vixencia dos seus coñecementos fronte aos procesos de invisibilización.
