A Torre do Olivar domina a paisaxe no medio do viñedo, na ribeira do Miño. / ROI CRUZ

Nunha ladeira que se adentra cunha suave pendente nun meandro do Miño —o río flúe manso pero impoñente por este lugar do concello ourensán de Toén—, a uva treixadura, que configura un dos viños máis apreciados da denominación de orixe de O Ribeiro, medra nunha parcela de nove hectáreas.

Neste lugar, o produto das vides comparte protagonismo cun elemento do patrimonio histórico e cultural galego. A Torre do Olivar, coñecida tamén como Torre de Puga —a parroquia que a acolle—, asenta as súas raíces na Idade Media.

Con orixe nos séculos XV-XVI, deixou de ser patrimonio en perigo. Luce como unha mostra do pasado que rexuveneceu, grazas a unha reforma por fases —a primeira xa está lista— que non lle resta importancia ao peso da historia.

A rehabilitación, impulsada pola adega Pazo do Mar, cun proxecto deseñado polos arquitectos Sonia López Calvo e Manuel Seoane Feijoo, salva do deterioro a antiga fortificación, unha atalaia cunha vista privilexiada dos vales do Miño e o Barbantiño, erixida entre as rutas que conectaban Ourense coa costa e o norte da provincia.

Da Lista Vermella á Lista Verde

En xuño de 2021, a asociación Hispania Nostra, que se nutre dos avisos que remiten os cidadáns, incluíu a Torre de Puga entre o catálogo de bens históricos de España na Lista Vermella.

Esta acción dá visibilidade ao patrimonio cultural e natural en perigo, co obxectivo de sensibilizar sobre os bens en risco de desaparición, destrución ou alteración esencial dos seus valores.

Cando se levan a cabo intervencións que frean o deterioro, e desaparece polo tanto o perigo que ameazaba a conservación, Hispania Nostra move os casos á Lista Verde.

É o lugar que ocupa, desde maio de 2024, a Torre de Puga, que estivo habitada ata mediados do século XX.

Estado de ruína, previo á reforma inicial xa executada. / CEDIDA

— Administradora de Pazo do Mar

A recuperación da torre e do viñedo

Pazo do Mar adquiriu o viñedo, despois dunha primeira etapa en réxime de alugueiro da parcela que, na súa orixe, pertenceu a distintos propietarios.

No pasado, o terreo dedicábase ao cultivo da oliveira, e a denominación de Olivar resiste ata o presente, para dar nome á fortificación e tamén a un pazo, doutro propietario, situado nas proximidades.

O deterioro que presentaba a atalaia, cuxa función orixinal era a de ser un elemento defensivo, foise agravando coa filtración da auga, ata o punto de que algunha parede se desmoronara parcialmente.

A situación de ruína prolongábase desde había décadas.

Antes da primeira fase da reforma, a torre carecía de cuberta, forxados intermedios e carpintarías, e ademais presentaba importantes deterioros en parte das fábricas de pedra.

O Concello de Toén animou á nova propietaria, a adega, a impulsar un proxecto de rehabilitación, que Pazo do Mar decidiu emprender.

«A finca pertence ao noso proxecto empresarial e non queriamos que a torre caese. A primeira fase, que incluía volver levantar as paredes que se caeran, limpar os escudos, instalar a cuberta, ventás e pedras, xa está executada.

Agora a idea é arranxar e decorar a torre por dentro para utilizala en eventos empresariais, como catas de viños, en actividades enolóxicas relacionadas coa nosa adega», explica Eva Méndez Gutiérrez, que administra xunto ao seu irmán a empresa familiar de Pazo do Mar, na que o pai, Manuel, é o xerente.

O principal viño da adega leva o nome de Torre do Olivar e está elaborado unicamente coa uva treixadura do viñedo, de 110.000 metros cadrados de extensión sobre bancais na ladeira de ribeira do Miño, onde a vendima se fai de forma manual.

A Torre de Puga atópase nun viñedo de nove hectáreas da adega Pazo do Mar. / ROI CRUZ

A rehabilitación inicial, que deu prioridade ao emprego de materiais nobres, adaptouse aos requisitos estipulados pola área de Patrimonio da Xunta, pois trátase dun ben que forma parte do catálogo do patrimonio cultural de Galicia.

«A nosa intención é dedicar a torre a eventos pequenos, non ao enoturismo, senón para organizar eventos con persoas relacionadas co mundo do viño», di Eva.

Na próxima fase da reforma, ademais de acondicionar o interior, a empresa ten a intención de restaurar un hórreo e unhas construcións anexas, que se foron adosando co tempo á edificación inicial, incluídos antigos lagares que tamén están vinculados á propiedade.

Armazón de vigas e cuberta, nunha vista desde o interior da Torre de Puga. / ROI CRUZ

Historia e arquitectura da Torre do Olivar

A Torre do Olivar, á que se chega nunha viaxe por estrada de apenas 15 quilómetros desde a cidade, é un recordo do patrimonio militar da Idade Media.

Datada no período dos séculos XV-XVI, pertenceu ao cabaleiro Gonzalo de Puga, rexedor de Ourense arredor do ano 1473, enterrado na igrexa de San Francisco.

A torre foi obxecto de múltiples intervencións durante etapas diferentes da súa historia secular. Estivo habitada ata mediados do século XX, época na que foi abandonada pola súa última residente.

Aínda que existe outra versión que asegura que o usuario final do recinto foi un párroco.

Un muro circunda a antiga fortificación. No recinto había dependencias para a casa, cortes para os animais, un antigo forno, zonas de adegas, un palleiro, un pombal e almacéns.

A torre, construída con muros grosos, foi rematada cunha cornixa ornamentada, con pináculos de bólas a modo de decoración no remate.

O acceso ao interior era sinxelo. A ambos lados da porta principal de entrada e na propia torre lucen en total catro escudos blasonados nobiliarios, uns distintivos tallados en pedra de elevado valor histórico, coa consideración de Bens de Interese Cultural (BIC).

Eva Méndez, no acceso principal á Torre do Olivar. / ROI CRUZ

Da ruína á conservación

Cando foi incluída, o 25 de xuño de 2021, na Lista Vermella do patrimonio histórico en perigo en España, a entidade Hispania Nostra documentaba que o estado da Torre de Puga era de ruína.

«Localízanse poucos restos da primitiva construción. Estes están moi deteriorados, debido principalmente ás diversas modificacións realizadas ao longo do tempo e á perda de gran parte dos perpiaños de pedra, reutilizados na construción do veciño Pazo do Olivar», detallaba a asociación.

«Hoxe en día, localízanse poucos restos da primitiva construción, bastante alterados debido principalmente ás diversas modificacións e substraccións de material pétreo sufridas ao longo do tempo», coincidían os arquitectos no proxecto básico e de execución para a reforma deste ben.

O 28 de maio de 2024, Hispania Nostra xustificaba así a inclusión da torre na Lista Verde: «Leváronse a cabo traballos para a rehabilitación da torre. Estes consistiron no entramado estrutural de forxados e cuberta a catro augas. Os materiais utilizados son especialmente resistentes ás inclemencias do tempo e ás pragas de xilófagos», valoraba a asociación cultural.

O proxecto dos arquitectos Sonia López Calvo e Manuel Seoane Feijoo deseñou unha serie de «actuacións apremantes» centradas na consolidación e recuperación de distintos elementos na Torre de Puga, «necesarias para conter o avance» do deterioro, «así como para evitar futuros danos e novos derrubes na devandita edificación principal e nalgunhas construcións anexas, e posibilitar unha mellor conservación», indicaban os técnicos.

«O obxectivo prioritario dos traballos previstos é o de procurar a seguridade e protección do ben», para así «evitar o seu deterioro e colapso, e permitir unha conservación máis axeitada», incidían.

Un momento da obra para a colocación da nova cuberta. / MADERAS RUBÉN GALICIA

O estado de conservación de parte das edificacións e dos elementos era «precario, con importantes deterioros nalgunhas zonas, que fan necesarias actuacións para a súa conservación, estabilización e protección», profundizaban os expertos.

«O obxectivo prioritario é intentar frear a situación de deterioro e previr os danos exponenciais e novos derrubes que poderían desencadearse de continuar a actual exposición das construcións e das súas fábricas, particularmente da torre, fronte ás chuvias e outros axentes meteorolóxicos», dicían.

A primeira fase desta serie de actuacións prioritarias, que salvaron do esquecemento a histórica Torre de Puga, «ampliaranse posteriormente cunha segunda fase de actuacións complementarias, que comprenderá algunhas melloras para a conservación da torre e doutros elementos singulares», segundo anticipa o proxecto, como por exemplo no hórreo anexo, ao que se refire Eva.

A historia é capital no Ribeiro, onde xa se elaboraba viño no século II antes de Cristo, onde a vide, a natureza e o patrimonio son íntimos amigos.