A torre medieval entre viñas salvada do esquecemento

A Torre do Olivar domina a paisaxe no medio do viñedo, na beira do Miño. / ROI CRUZ

Nunha ladeira que se interna cunha suave pendente nun meandro do Miño —o río corre manso pero impoñente por este lugar do concello ourensán de Toén—, a uva treixadura, que configura un dos viños máis apreciados da denominación de orixe de O Ribeiro, medra nunha parcela de nove hectáreas.

Neste lugar, o produto das vides comparte protagonismo cun elemento do patrimonio histórico e cultural galego. A Torre do Olivar, coñecida tamén como Torre de Puga —a parroquia que a acolle—, ten as súas raíces na Idade Media.

Con orixe nos séculos XV-XVI, deixou de figurar como patrimonio en perigo. Aparece como unha mostra do pasado que se rexuvenece, grazas a unha reforma por fases —a primeira xa está lista— que non resta importancia ao peso da historia.

A rehabilitación, impulsada pola adega Pazo do Mar, con un proxecto deseñado polos arquitectos Sonia López Calvo e Manuel Seoane Feijoo, salva do deterioro a antiga fortificación, unha atalaia cunha vista privilexiada dos vales do Miño e do Barbantiño, erixida entre as rutas que conectaban Ourense coa costa e o norte da provincia.

Da Lista Vermella á Lista Verde

En xuño de 2021, a asociación Hispania Nostra, que se nutre dos avisos que remiten os cidadáns, incluíu a Torre de Puga no catálogo de bens históricos de España na Lista Vermella.

Esta acción dá visibilidade ao patrimonio cultural e natural en perigo, co obxectivo de sensibilizar sobre os bens en risco de desaparición, destrución ou alteración esencial dos seus valores.

Cando se realizan intervencións que frean o deterioro, e desaparece por tanto o perigo que ameazaba a conservación, Hispania Nostra traslada os casos á Lista Verde.

É o lugar que ocupa, desde maio de 2024, a Torre de Puga, que estivo habitada ata mediados do século XX.

Estado de ruína, previo á reforma inicial xa executada. / CEDIDA

— Administradora de Pazo do Mar

A recuperación da torre e do viñedo

Pazo do Mar adquiriu o viñedo, despois dunha primeira etapa en réxime de aluguer da parcela que, no seu orixe, pertencera a distintos propietarios.

No pasado, o terreo adicábase ao cultivo da oliveira, e a denominación de Olivar resiste ata o presente, para dar nome á fortificación e tamén a un pazo, doutro propietario, situado nas proximidades.

O deterioro que presentaba a atalaia, cuxa función orixinal era a de ser un elemento defensivo, foi agravándose coa filtración da auga, ata o punto de que algunha parede se desmoronara parcialmente.

A situación de ruína prolongábase desde hai décadas.

Antes da primeira fase da reforma, a torre carecía de cuberta, forxados intermedios e carpintarías, e ademais presentaba importantes deterioros en parte das fábricas de pedra.

O Concello de Toén animou á nova propietaria, a adega, a impulsar un proxecto de rehabilitación, que Pazo do Mar decidiu emprender.

«A finca pertence ao noso proxecto empresarial e non queriamos que a torre se caese. A primeira fase, que incluía volver a levantar as paredes que se caeran, limpar os escudos, instalar a cuberta, ventás e pedras, xa está executada.

Agora a idea é arranxar e decorar a torre por dentro para utilizala en eventos empresariais, como catas de viños, en actividades enolóxicas relacionadas coa nosa adega», explica Eva Méndez Gutiérrez, que administra xunto co seu irmán a emp