A Universidade de Vigo encabeza un estudo nacional para cuantificar e analizar a discriminación pola forma de falar, acento ou idioma en ámbitos como o emprego e o aluguer de vivenda. O proxecto, denominado Estigma e financiado pola Fundación Ramón Areces, comezou a súa actividade o pasado outubro e terá unha duración prevista de tres anos con investigación e accións en todo o territorio español. A iniciativa quere detectar prácticas de glotofobia e microagresións que afectan persoas polo seu acento ou procedencia e propoñer medidas de sensibilización e políticas públicas. A investigación reúne a equipos de varios campus e centros para ofrecer datos empíricos que sirvan de base a recomendacións.
Estigma, primeiro proxecto dunha universidade galega seleccionado na convocatoria da fundación, combina métodos experimentais e traballo de campo. Participan investigadores e equipos procedentes de Vigo, León, Zaragoza, Lleida, Murcia e Valencia, que achegan enfoques desde distintas disciplinas para abordar o fenómeno de xeito integral. Segundo os promotores, a vontade é que o estudo non quede no ámbito académico senón que transfira resultados a administracións, centros educativos e organizacións sociais. A financiación da Fundación Ramón Areces permitiu deseñar unha axenda de traballo ambiciosa que inclúe experimentos, enquisas e obradoiros de formación.
O deseño metodolóxico contempla varios tipos de experimentos orientados a reproducir situacións reais nas que poden aparecer discriminacións lingüísticas: chamadas telefónicas, probas anónimas, enquisas e simulacións en contornas laborais e de aluguer. O equipo centrará a recollida de datos en diferentes comunidades autónomas para captar variacións territoriais e contextuais do uso do español e das reaccións sociais ante distintos acentos. Ademais, examinaranse as microagresións cotiás, aquelas expresións sutís que contribúen a estigmatizar falantes pola súa maneira de falar. O obxectivo final é dispoñer de evidencia sólida sobre a magnitude e as consecuencias destas prácticas.
A investigación non nace no baleiro: existen precedentes que amosan discriminación pola forma de falar en distintos países e contextos. Estudos citados polo equipo indican que en Estados Unidos as entrevistas telefónicas penalizan a falantes con acentos de México, China ou India, e que no Reino Unido o acento pode condicionar oportunidades laborais. En España investigacións previas do grupo vigués detectaron que en polo menos seis cidades, entre elas Vigo, as chamadas para informarse sobre o aluguer dun piso recibían menos respostas cando quen chamaba parecía estranxeiro. Eses traballos serviron de base para ampliar o alcance e formalizar o estudo a escala nacional.
A investigadora responsable do proxecto, María Méndez, subliña a importancia de combinar investigación e transferencia social. Méndez explica que, ademais dos experimentos, o proxecto inclúe obradoiros gratuítos en institutos para sensibilizar a mozos sobre prexuízos lingüísticos e ensinar ferramentas para detectar discriminación. Desde outubro xa se impartiron trinta charlas en centros de Galicia, Cataluña, Murcia e Castilla y León, e a intención é ampliar ese labor a máis colexios e organizacións. A interacción con estudantes forma parte da estratexia de difusión e de construción de coñecemento compartido.
Os responsables do proxecto sinalan que a discriminación lingüística adoita ser invisible e normalizada, o que dificulta a súa visibilización e corrección mediante políticas públicas. Por iso, Estigma pretende xerar indicadores que permitan cuantificar o problema e demostrar os seus efectos na inserción laboral, o acceso á vivenda e as relacións sociais. Os resultados poderán servir de apoio a iniciativas lexislativas, plans de igualdade e protocolos en empresas e administracións. Así mesmo, o equipo espera contribuír ao debate sobre diversidade lingüística e dereitos cidadáns.
O enfoque interdisciplinar do proxecto incorpora perspectivas sociolingüísticas, psicolóxicas e xurídicas para explorar tanto as causas como as consecuencias da glotofobia. A estratexia combina análises cualitativas e cuantitativas para ofrecer unha visión completa: enquisas, experimentos controlados e estudos de caso permitirán contrastar impresións e medir diferenzas por xénero, orixe ou contexto socioeconómico. Os investigadores subliñan a necesidade de datos reproducibles que faciliten intervencións concretas e avaliables. A cooperación entre universidades de distintas comunidades tamén busca identificar patróns territoriais relevantes.
Nos próximos meses o equipo continuará coa recollida de datos e a celebración de máis obradoiros e seminarios, e prevé publicar informes intermedios que sinteticen achados parciais. Ademais de artigos académicos, os promotores esperan elaborar materiais divulgativos e propoñer recomendacións prácticas para administracións e empresas. O proxecto Estigma aspira convertir en información útil unha realidade que ata agora foi difícil de medir e impulsar cambios que reduzan a exclusión por motivos lingüísticos.
