«Fomos algo así como a froita que, contra ventos e treboadas, permanece intacta na árbore e semella sa, pero logo, tras caer un día, descóbrese que estaba podre ou tiña un verme no seu interior.» Teño a Xabier Quiroga como un dos grandes nomes da nosa literatura actual e, tamén, como un dos poucos que con total seguridade se seguirá lendo co paso das décadas.

Velaquí, nesta admiración confesa, xurdiume a dúbida de se eu sabería ser quen de mergullarme neste Alguén ao lado con absoluta imparcialidade, de manter afastadas as miñas lecturas previas do autor para, así, tratar esta novela como a novidade editorial independente que é.

Non sei se conseguín afastarme tanto como pretendía, mais por fortuna a ruptura radical da temática desta novela coas anteriores —as cales nos levaban á Guerra Civil— si que me foi favorábel para o meu obxectivo.

Unha nova dirección temática

Intercalando recordos da adolescencia, da súa idade adulta traballando para don Celso e da fin de semana que pasa en Marrocos, descubrimos quen é Luís, tamén coñecido como Lis, e o modo en que a súa personalidade se forxou firmemente por mor dos acontecementos e, sobre todo, das persoas vencelladas á súa mocidade.

O pequeno grupo que fixo coa Mar e co Iak, personaxes tamén principais, antes de ir estudar fóra rompeuse décadas atrás, mais aínda restan moitas cinsas no boquelo.

A forma de describir de Quiroga consegue facernos sentir no padal o sabor das especias que o Lis ulle na viaxe a Marrakech, onde se volverá atopar co Iak, se cadra para varrer toda esa cinza de vello; pero tamén dá conta de crear atmosferas escuras cando son necesarias, de embriagarnos nunha barca ás tres da madrugada ou de colocarnos con cada porro que os protagonistas levan á boca.

Metaliteratura e referencias literarias

Xa para rematar, se algo ten en común boa parte da obra anterior de Quiroga, iso é o pracer pola adhesión do concepto de metaliteratura á hora de elaborar o esqueleto que xungue os seus argumentos.

Non precisamos ir moi lonxe: nas dúas últimas obras que, ata agora, publicara —O baile dos estorniños e Coa man esquerda—, os protagonistas son escritores que reciben cadansúa historia porque, parece ser, cómpre seren escritas.

Neste Alguén ao lado, aínda que dun xeito máis feble, as participacións decenais en obradoiros de escrita creativa do protagonista, tamén escritor, dan unha outra puntada no fío que enxerta cada unha das novelas de Quiroga.

Clásicos revisitados: Gógol e a narrativa rusa

Foi o ucraíno N.V. Gógol (1809-1852) un escritor visionario que, curiosamente, introduciu o realismo na narrativa rusa. En Contos de San Petersburgo, obra de cinco relatos traducida por Aleksandr Dziuba e publicada por Rinoceronte Editora, vemos como o autor de Almas mortas procura unha representación veraz das historias, aínda que non renuncia a usar a fantasía e o humor.

Neste libro, no que aparecen seres humildes que padecen conflitos universais, en efecto, alternan fantasía e realidade.

En «Diario dun tolo» aprezamos un bo coñecemento da psiquiatría cando nos presenta un funcionario insignificante que se cre o rei de España; «O retrato» é unha reflexión sobre a arte e a ambición, que adquire unha dimensión visionaria, e en «O nariz» descubrimos unha mestura de absurdo e sátira social cando vemos como se independiza un nariz do seu dono e comeza a pasear pola cidade nunha carruaxe.

En «A avenida Nevski», a arteria principal da cidade actúa como teatro de vaidades durante o día e, de noite, convértese nun lugar hostil no que se premia a hipocrisía. «O capote» ten como protagonista un funcionario insignificante, que sofre a tiranía das ríxidas xerarquías, e que toma vinganza a través dun fantasma unha vez morto.

Contos de San Petersburgo é unha excelente mostra cargada de tenrura e ironía da arte narrativa dun grande da literatura rusa.

Autor: N.V. Gógol (tradución de Aleksandr Dziuba)

Memoria e identidade: En memoria da nosa infancia

As olladas desde unha perspectiva construtiva achegan a sensación de que a vida ten un fío condutor que lle permite ao individuo analizarse e entender o mundo.

O pasado debe ser un punto de referencia e non un lugar de residencia e isto é o que debe pensar o autor de En memoria da nosa infancia, alguén xa maduro que decide volver á infancia e rememorar «ese territorio compartido onde se forxa a identidade» para poder dar coas claves do seu presente.

Os primeiros anos de escola, a lingua na que falaban, os partidos de fútbol en terreos convertidos logo en colexio público, os primeiros amoríos, a influencia da relixión… conforman algunhas das referencias nas que o escritor vai facendo paradas e comentando desde a distancia e coa sabedoría que dá a experiencia como influíron na súa concepción da vida.

Porque se somos donos dos nosos actos non é menos certo que tamén somos vítimas de pensamentos que de forma interesada nos inculcaron nunha época na que a represión e o medo se encargaban de silenciar e que de maiores agroman con certa virulencia.

Pola súa parte, o equilibrio entre o relato achegado e o estilo co que se achega ao lectorado establece unha conexión inmediata que transforma ao espectador nun cómplice activo da narración.

Autor: Antolín Alcántara Álvarez

Novela histórica e xiros metaficcionais

Recensionei xa aquí novelas que confirman o repunte do xénero histórico ou a actualidade dos imaxinarios historiográficos. A característica central é que conseguen violentar as imaxes fixas ou compracentes de períodos relevantes para a nosa complexión identitaria.

Penso en Coa man esquerda, de Xavier Quiroga, ou nas sagas de Xosé-Henrique Costas e de Xavier Alcalá.

En Mazarelos, Manuel Portas recrea ben a Compostela de mediados do XIX, onde Eduardo Pondal, Aurelio Aguirre e Luís R. Seoane argallan o Banquete de Conxo, no que os camareiros serán estudantes de boa familia e os convidados, traballadores manuais.

As castes do lugar pretenden impedilo. En paralelo, Mazarelos atende a X. López Amarante, director do instituto Xelmírez I, onde Portas traballou media vida e onde estudaron Pondal, Aguirre e Seoane. Amarante quere expulsar a familia que vive en réxime de acollida no terceiro andar do instituto.

Ata aquí, Mazarelos semella unha novela histórica prototípica. Porén, os capítulos situados a mediados do XIX intercálanse con outros nos que Helena, a profesora xubilada que os está a escribir, cuestiona a súa propia escrita e interpela os personaxes históricos.

Este xiro metaficcional eleva a novela a un novo estándar de complexidade.