Médicos de familia: as baixas por saúde mental non son abuso

Os médicos de familia advirten que o aumento de baixas por saúde mental en España responde á precariedade laboral e social, non a un «abuso» dos traballadores

A Sociedade Española de Medicina de Familia e Comunitaria (semFYC) alerta de que as incapacidades temporais por problemas de saúde mental disparáronse nos últimos anos e atribúe este fenómeno á precariedade integral, á inestabilidade laboral e á vulnerabilidade social. Segundo datos citados polos médicos de familia, entre 2017 e 2024 as baixas laborais medraron arredor dun 60% e as relacionadas coa saúde mental rexistraron un incremento superior ao 80%. A advertencia plantexouse no marco da crecente presión sobre a Atención Primaria e do debate público sobre a xestión das baixas laborais en todo o Estado español.

O doutor Víctor Expósito Duque, coordinador do Grupo de Traballo en Saúde Mental da semFYC, insiste en que non pode reducirse a explicación a un problema administrativo nin a unha suposta picardia. Para Expósito, o aumento das incapacidades temporais por trastornos mentais reflicte un modelo laboral cada vez máis esixente e un sistema sanitario sometido a tensión que dificulta a resposta temperá. Ademais, sinala a falta de mecanismos estables de coordinación entre as empresas e os distintos niveis asistenciais como un factor que agrava a situación.

Aínda que as baixas por causas musculoesqueléticas e respiratorias continúan sendo as máis frecuentes en termos absolutos, o crecemento acumulado en saúde mental é notable e preocupa aos profesionais. A semFYC subliña que o estrés psicosocial e as condicións de traballo —incluída a sobrecarga, a inseguridade contractual e a xornada fragmentada— están detrás de moitos episodios de ansiedade e depresión que acaban requirindo unha baixa. Ese perfil clínico esixe, ao seu xuízo, unha aproximación terapéutica e preventiva distinta da que se aborda desde unha mera xestión burocrática.

A proposta dos médicos de familia non pasa por endurecer os controis para restrinxir baixas, senón por transformalas en actos con valor terapéutico e por mellorar o diagnóstico precoz. Recomendan dotar aos centros de saúde de recursos suficientes para avaliar e acompañar pacientes con signos de empeoramento emocional, e propoñen estratexias de coordinación con recursos laborais para readaptacións ou medidas que eviten a cronificación. Na súa opinión, intervir nas causas que xeran a baixa é máis eficaz a medio prazo que limitar a súa concesión.

Os profesionais advirten asemade sobre o perfil máis afectado: mulleres, persoas entre 30 e 40 anos e colectivos en situación de maior vulnerabilidade social son os que rexistran máis incapacidades relacionadas coa saúde mental. A semFYC inclúe na súa análise o traballo non remunerado, especialmente as tarefas de coidados que recaen maioritariamente sobre as mulleres, como un factor de estrés engadido que contribúe ao deterioro da saúde. Este enfoque amplía a mirada sobre o que se considera «traballo» e subliña a interacción entre vida laboral, responsabilidades domésticas e saúde mental.

Desde a sociedade científica lembran que o emprego é un determinante social da saúde e que, cando as condicións laborais adoptan dinámicas de explotación ou inestabilidade, as consecuencias sanitarias aparecen con rapidez. Ansiedade, depresión e outros trastornos vinculados ao estrés crónico son as manifestacións clínicas máis habituais neste contexto, e moi a miúdo requiren intervencións sanitarias e sociais simultáneas. A semFYC propón que a Atención Primaria pode e debe ser un punto de detección temperá e de intervención, sempre que conte cos medios axeitados.

No plano organizativo, os médicos de familia piden mellorar a coordinación entre empresas, servizos de prevención de riscos laborais e niveis asistenciais do sistema público de saúde para