Hai medio século, antes da apertura dos dous institutos e do colexio Frei Luis de Granada, o ensino en Sarria sustentábase en boa parte en centros privados e de padroado. Nas décadas dos anos 50 e 60 conviviron na vila arredor dunha decena de escolas e academias que supliron a escasa oferta pública daquela época. Estes centros, promovidos por ordes relixiosas, familias ou iniciativas privadas, daban resposta á demanda de primaria, bacharelato e formación comercial. A implantación desas escolas explica como se organizou a educación local ata a consolidación da rede pública moderna.
Segundo lembra o investigador Xaime Félix López Arias, do Seminario de Estudos Sarriaos Francisco Vázquez Saco, varias das primeiras escolas funcionaron baixo a fórmula do padroado: o Estado sufragaba ao profesorado e o padroado —en moitos casos a orde mercedaria— cedía os locais. Entre esas iniciativas destacaron as escolas Divino Salvador e do Mazadoiro, impulsadas polos relixiosos do convento de La Merced nos anos 50, ubicadas na Rúa Rosalía de Castro e en Matías López, xunto ao acceso ao barrio de As Insuas. A escola Divino Salvador chegou a ocupar o baixo da vivenda da mestra Antonina Rodríguez, que alí daba as clases.
Xunto ás escolas de padroado existían outras varias escolas privadas de educación primaria que atendían barrios concretos. Na rúa Benigno Quiroga atópase a escola das Alfonsinas; en Matías López actuou a de Marisol Santamarina, heredira do centro de Rosa Balboa; en Marqués de Ugena ensinaba Matilde e en Xela Arias exercía Maruja Luciano. Esta última mestra deixou mesmo pegada na memoria oral do municipio: unha copla infantil da época alude ao seu nome como quen concedía as vacacións aos nenos.
Máis aló da primaria, Sarria contou cun notable número de academias dedicadas á ensinanza secundaria e á formación para o traballo. Na Rúa Marqués de Ugena situouse a academia Balmes, un centro con sedes tamén en Lugo e Monforte que ofrecía desde a primeira ensinanza ata o bacharelato, cultura xeral e preparación de oposicións. A academia Comercial, en Matías López, impartía cursos de comercio, mecanografía, bacharelato e clases de reforzo para distintas probas, o que a converteu nun recurso habitual para mozos e mozas que buscaban acceso ao mundo laboral ou a estudos superiores.
No casco urbano tamén funcionaron a Rosalía de Castro, na Rúa da Liberdade, e a academia Felipe II, que comezou en Xela Arias e posteriormente se trasladou á Rúa Maior. Esta última naceu dunha iniciativa veciñal: en 1959 varios pais, reunidos no cine Cissa e co respaldo do concello local, decidiron crear un centro que atendese bacharelato, comercio e maxisterio, ámbitos entón pouco cubertos pola oferta pública. A mobilización familiar ilustra como a comunidade condicionou a organización educativa na vila.
A proliferación de centros privados respondía, ademais da insuficiente inversión pública, a unha demanda diversificada: as familias buscaban formación práctica para o traballo, preparación para oposicións e espazos onde cursar estudos de segundo ciclo. Non era infrecuente que os alumnos combinasen as clases con prácticas en comercios ou oficinas, unha práctica que facilitaba a inserción laboral inmediata. Esa mestura de teoría e práctica caracterizou o ensino local ata que a ampliación da rede pública alterou o mapa escolar.
Coa apertura dos institutos e do colexio Frei Luis de Granada, a estrutura educativa de Sarria comezou a transformarse; a oferta pública fíxose máis ampla e estable, e moitos dos pequenos centros privados adaptarían a súa actividade ou pecharían. Con todo, os testemuños e a documentación conservada amosan que aquelas escolas e academias xogarion un papel central na formación de xeracións enteiras. Para investigadores locais, o seu estudo permite entender non só a historia escolar, senón tamén as redes sociais e económicas do municipio na posguerra.
Hoxe, cando se cumpren cincuenta anos dalgúns fitos institucionais, a memoria daqueles pupitres e aulas segue viva nos rexistros e nos recordos de antigos alumnos e docentes. O relato daquelas décadas axuda a reconstruír como Sarria foi dotándose de infraestruturas e profesionais que, co tempo, permitiron a universalización da educación na comarca.
