Un equipo de investigación vinculado ao Centro Ramón Piñeiro, dirixido pola catedrática Pilar Lorenzo Grandín, localizou e cartografou os topónimos citados na lírica medieval galaico-portuguesa para reconstruír a xeografía histórica da rexión. O traballo, desenvolvido nos últimos anos e divulgado en 2026, reúne proxectos como «Canticar» e «Cantigas de Romaría» e sitúa lugares que aparecen nas composicións, desde a ría de Vigo ata a ermida de Pazos en Muíños (Ourense). O obxectivo é comprender como a poesía non só expresa sentimentos, senón que tamén rexistra redes sociais, rutas e a importancia cultural de determinados enclaves.

A iniciativa parte da constatación de que as cantigas, tanto de tema amoroso como de ton profano, conteñen referencias precisas a pobos, ríos e santuarios que era posible ubicar no terreo. Entre as voces máis coñecidas desa tradición figura Martín Codax, cuxos versos situaron a Vigo no mapa literario do século XIII, aínda que a lírica remóntase, segundo os investigadores, a ese entorno cronolóxico próximo a 1170. Ao trazar eses nomes nun mapa virtual, os investigadores buscan transformar indicios textuais en información histórica e social verificable.

A Península Ibérica medieval caracterizábase por unha intensa fragmentación política e unhas fronteiras variables; nese contexto, as redes comerciais e de peregrinación conectaban localidades, mosteiros e cidades de maior tamaño. As referencias topográficas na lírica profana permitían aos oíntes contemporáneos recoñecer con certa precisión os escenarios que se evocaban, o que converte eses textos en fontes útiles para identificar fluxos de comunicación e ámbitos de influencia. Os proxectos cartográficos aproveitaron precisamente esa dimensión práctica da poesía.

CONTENIDO PATROCINADO

Salado Golf & Beach Resort

Descubre la oportunidad de inversión más exclusiva del Caribe. Villas de lujo con retorno garantizado del 12% anual en Punta Cana.

Conoce más →

Os mapas resultantes non só sinalan nomes: pretenden interpretar a función social e cultural dos lugares citados. Os investigadores subliñan que algúns enclaves mencionados con frecuencia actuaban como nodos de vínculo entre territorios, mentres outros perderon relevancia co paso do tempo ou mudaron de uso social. Así, a análise toponímica axuda a explicar por que determinados lugares aparecen repetidamente nas composicións e que papel desempeñaban na memoria colectiva da época.

Entre os puntos localizados figuran o mosteiro de Nogueira en Meis e as terras de Lemos en Lugo, territorios que, aínda que transformaron o seu papel económico e social, manteñen unha presenza forte na tradición oral e escrita. Tamén se cartografían espazos costeiros como a ría de Vigo e pequenas ermidas do interior, o que evidencia a amplitude xeográfica da lírica e a súa capacidade para abarcar tanto paisaxes marítimos como rurais. O mapa virtual invita a repensar a relación entre literatura e territorio.

Os responsables do proxecto insisten en que este enfoque ofrece unha lectura máis rica da lírica medieval: non só como texto estético senón como documento histórico que conserva rastros de mobilidade humana, redes de culto e rutas comerciais. A cartografía achega ademais pistas sobre a transformación deses espazos ao longo de oito séculos e sobre como a memoria cultural selecciona e perpetúa certos lugares. En conxunto, os resultados amplían o coñecemento sobre a Galicia e a península medievais.

O traballo combina metodoloxía filolóxica con ferramentas dixitais para cruzar fontes textuais, mapas antigos e datos arqueolóxicos, o que permite afinar a localización de topónimos que ás veces variaron de nome ou desapareceron. Segundo as investigadoras, o proxecto facilita tamén identificar por que algunhas localidades adquiriron maior visibilidade poética: a súa posición en rutas de paso, a súa proximidade a santuarios ou o seu protagonismo en redes señoriais e monásticas contribuían á súa presenza recurrente nos textos.

Máis aló do interese académico, a iniciativa ofrece unha invitación aos cidadáns e visitantes para explorar unha Galicia cuxa xeografía cultural está escrita na poesía. A cartografía das cantigas e das romarías propón unha lectura da paisaxe como arquivo de prácticas sociais e simbólicas que evolucionaron, pero que seguen presentes na toponimia e nos percorridos. Así, a lírica medieval deixa de ser un patrimonio exclusivamente literario para converterse nunha ferramenta de reconstrucción histórica e cultural.