En Galicia existe un recurso pouco visible para o cidadán pero clave para a ciencia: o único biobanco da comunidade que alberga unha colección de cérebros. Alí consérvanse, procesan e ceden mostras que permiten confirmar diagnósticos, investigar enfermidades raras e ensaiar novas terapias. Hoxe custodia preto de 300 cérebros, dos que arredor de 200 proceden de doazóns realizadas en vida, e a súa actividade interpela tanto a investigadores como a familias enteiras.
Como se custodian os cérebros e por que non se conxelan «tal cal»
O tratamento do tecido neurolóxico neste biobanco obedece a protocolos meticulosos. Non se conxela o cerebro completo; divídese cada encéfalo en distintos preparados para responder ás demandas da investigación e do diagnóstico clínico. Un hemisferio queda preservado en formol e procesado en parafina, material que serve para anatomía patolóxica e pode almacenarse de forma estable. O hemisferio contrario pasa a ultracongeladores a temperaturas da orde dos -80 ºC, pensado para as técnicas moleculares que requiren material fresco.
As láminas e porcións de tecido etiquétanse en bolsas de plástico con códigos únicos que permiten a súa trazabilidade: data de extracción, tipo de conservación, historial clínico asociado. Esa organización facilita as cesións, porque algúns equipos piden tecido conxelado para estudos xenéticos ou bioquímicos e outros requiren cortes en formol ou parafina para técnicas histolóxicas. «As láminas conxélanse por separado para que, no momento en que o soliciten, o teñamos en condicións de poder facer unha cesión», explican desde o biobanco.
A directora científica do centro —Teijeira— resume con crudeza a magnitude do arquivo: «debemos de estar preto dos 300 cérebros; de doazóns en vida temos, neste momento, 200». A maior parte deses tecidos pertencen a pacientes con patoloxías neurodexenerativas: enfermidade de Alzheimer, párkinson e variantes menos frecuentes como a parálise supranuclear progresiva (PSP), ademais de enfermidades por prións, entre elas a enfermidade de Creutzfeldt-Jakob e o insomnio familiar fatal.
«Fanse diferentes preparacións de cada un dos hemisferios para poder dar cando nos solicitan mostras. Esa é a parte que se vai a utilizar completa en investigación. Logo, en anatomía patolóxica, unha vez que utilizan o material que precisan para o diagnóstico, o excedente é o que nós mantemos en formol» —Teijeira.
Contexto: unha necesidade nacional con reflexo local
En España son relativamente poucos os repositorios que gardan tecido neurolóxico: apenas 16 biobancos conservan este tipo de mostras. Por iso, cando un investigador propón un estudo sobre unha enfermidade concreta adoita solicitar material a varios centros para reunir o número estatístico necesario. É unha realidade que obriga a redes de colaboración e a procesos de estandarización para que as mostras sexan comparables entre institucións.
As razóns científicas son claras. Moitas enfermidades neurodexenerativas só poden confirmarse con certeza mediante o exame post-mortem: a clínica pode orientar, con cada vez maior precisión grazas a neuroimaxe e biomarcadores, pero o diagnóstico definitivo require o exame histolóxico e químico do tecido cerebral. Ademais, o estudo de cérebros permite identificar variantes xenéticas, comprender as heteroxeneidades clínicas e comprobar que terapias poden ser válidas para subtipos concretos de pacientes.
En Galicia, onde a poboación envellece a un ritmo que duplica a media nacional en determinadas comarcas rurais, dispor dun biobanco con tecido neurolóxico adquire unha dimensión social. Non se trata só de investigación de laboratorio: é unha i
