Amianto baixo terra: o que o vertido de Montalvo deixou á vista

Hai débedas ambientais que non figuran en ningunha contabilidade porque levan décadas enterradas. Baixo beirarrúas, estradas e leiras de media España seguen en servizo quilómetros de tubaxes fabricadas con fibrocemento, un material que no seu día pareceu a solución definitiva para levar auga aos fogares e que hoxe se converteu nun achado indesexado cada vez que unha escavadora o atopa. O sucedido en Sanxenxo ilústrao cunha crueza pouco habitual: uns traballos destinados a mellorar un servizo básico acabaron arrastrando sedimentos ata un espazo natural protexido e deixaron catro persoas con responsabilidades técnicas e de dirección empresarial baixo investigación penal.

A orixe do expediente está nun aviso recibido polo sistema de emerxencias: barros aparecían nun pequeno regato que desauga no areal de Montalvo. Efectivos do Seprona personáronse na zona e comprobaron que os sedimentos procedían do punto exacto onde se actuaba sobre as conducións de auga potable. As comprobacións posteriores revelaron que, durante a intervención, unha tubaxe veterana de fibrocemento acabara partida e seccionada. As análises deses fragmentos ofreceron o resultado que ninguén quería ler: presenza de amianto, con fibras de crocidolita entre elas. A Garda Civil atribúe aos investigados presuntos delitos medioambientais e unha segunda vía relacionada coa seguridade laboral.

Fibrocemento: a herdanza incómoda do século XX

Os arquivos de calquera concellaría de augas gardan planos de redes tendidas nos anos do desenvolvementismo, cando o fibrocemento —cemento reforzado con fibras de amianto— dominaba o mercado polo seu baixo custo e a súa facilidade de montaxe. A súa comercialización está vetada en España desde hai máis de dúas décadas, pero a prohibición non retirou o xa instalado: só aprazou o problema ata a próxima gabia.

A normativa é clara cando esa gabia chega: manipular materiais con amianto esixe empresas habilitadas, plans de traballo aprobados, humectación para que as fibras non voen, embalaxe hermética e entrega en vertedoiros autorizados. Seccionar unha condución deste tipo sen tales cautelas equivale a abrir unha caixa de partículas invisibles e extremadamente agresivas. Que en Montalvo aparecese crocidolita —a variedade coñecida como amianto azul, considerada das máis nocivas— engade gravidade ao que xa era de por si grave.

Un areal protexido no punto de impacto

O destino deses barros non era un desaugamento calquera. O curso de auga afectado verte nun espazo integrado na rede europea Natura 2000, o entramado de zonas de valor natural que a Unión Europea obriga a conservar. Montalvo e a súa contorna funcionan como refuxio de cría para o cordeiro das dunas, unha pequena ave costeira catalogada como vulnerable no listado galego de fauna ameazada, cuxa estratexia reprodutiva —pon os ovos na propia area— a volve especialmente fráxil ante calquera alteración do terreo.

Aquí reside a paradoxa máis incómoda do caso: o presunto dano ecolóxico teríase producido, precisamente, nun deses lugares polos que existen as figuras de protección. Un episodio de lodos nun área de nidificación non é unha molestia menor; é exactamente o tipo de agresión que a lexislación europea tenta impedir. E convén non esquecer o contexto: Sanxenxo é un dos grandes destinos turísticos de Galicia e a súa economía depende do estado das súas paisaxes. Degradar o capital natural dun areal emblemático das Rías Baixas é, tamén, un pésimo negocio.