En 2026 cúmplese o centenario da publicación da Guía de Galicia de Ramón Otero Pedrayo, unha obra que en 1926 ofreceu un retrato amplo da provincia da A Coruña e deixou unha lista de “coruñeses ilustres”. Ese catálogo, que mesturaba figuras moi coñecidas con outras case esquecidas, serve hoxe para medir como cambian a memoria colectiva e os criterios de prestixio local.
A publicación de Otero Pedrayo converteuse nunha referencia para entender Galicia desde ángulos variados: xeografía, historia, demografía e turismo. Na súa descrición de A Coruña, o autor resaltou trazos urbanos que entón xa definían a cidade, ao tempo que sinalaba institucións e funcións que a situaban como un centro administrativo e cultural de primeira orde.
Entre os nomes que aparecen na lista hai autores e militares, xuriconsultos e naturalistas; algúns seguen presentes na historiografía rexional e nacional, mentres que outros foron perdendo visibilidade co paso das décadas.
Quen figuran e por que importan
Otero Pedrayo abre a súa relación co cabaleiresco Juan de Andeyro, conde de Ourem, vinculado polo seu papel na historia portuguesa tardomedieval. Seguenlles personaxes como o xenealoxista Vasco da Ponte, cuxa obra sobre linaxes galegas considérase básica para a investigación medieval, aínda que o seu lugar de nacemento non está completamente confirmado.
O listado inclúe tamén dramaturgos e poetas do Século de Ouro, entre eles fray Jerónimo Bermúdez de Castro, sinalado como un dos primeiros autores de tragedias en lingua castelá, e ao poeta Francisco de Trillo y Figueroa, orixinario de Ares. Tamén aparecen xuriconsultos como Francisco Salgado de Somoza, que destacaron no seu tempo pola súa produción e pola súa influencia local.
Ademais destes nomes, a guía menciona a militares e mariños, como o recordado almirante Juan de Lángara, e a escritores de relevo nacional como Emilia Pardo Bazán, o que amosa a mestura de figuras rexionais e de proxección máis ampla que manexaba Otero Pedrayo.
Memoria selectiva: razóns do esquecemento
Que algúns deses “ilustres” se teñan deslizado cara ao esquecemento obedece a razóns diversas. A especialización académica, os cambios nos intereses culturais e a hegemonía de certos relatos nacionais relegaron figuras que eran relevantes en contextos locais ou en disciplinas hoxe menos atendidas.
A dispersión de arquivos, a falta de edicións modernas de obras antigas e a escasa divulgación tamén inflúen. Moitas biografías permanecen en fondos documentais ou en publicacións antigas que non sempre chegan ao gran público nin ás novas xeracións de investigadores.
Con todo, conservar a memoria deses personaxes ofrece claves para entender a formación da identidade rexional e os intercambios culturais que definiron Galicia en distintos momentos históricos.
A cidade que Otero Pedrayo retratou
A Coruña que describe a obra de 1926 era xa recoñecible: a Torre de Hércules, a igrexa de Santiago, os xardíns de San Carlos e as galerías ocupaban o paisaje urbano. Faltaban, en cambio, infraestruturas e equipamentos que hoxe forman parte do imaxinario coruñés, como algúns parques e museos científicos ou o paseo marítimo moderno.
Otero Pedrayo subliñou tamén o papel institucional da cidade: a coexistencia de universidade, sede eclesiástica, audiencias e mandos militares conferiron á capital coruñesa unha posición singular no mapa administrativo español da época.
O centenario da Guía de Galicia ofrece unha oportunidade para recuperar e revisar esas figuras, tanto as consagradas como as case ignoradas. Exposicións, edicións críticas e proxectos dixitais poden facilitar o acceso ás súas obras e revalorizar a súa contribución.
Recuperar a memoria deses “coruñeses ilustres” non é un exercicio nostálxico: é unha forma de completar a mirada sobre o pasado e de comprender mellor a evolución cultural da provincia. Celebrar o centenario da obra de Otero Pedrayo pode servir precisamente para iso: para abrir novas lecturas e reintroducir no debate público nomes que a historia local debería volver a ter en conta.
