Hai un século, Ramón Otero Pedrayo publicou a primeira edición da súa Guía de Galicia (1926), que inclúe unha relación de «coruñeses ilustres» destinada a fixar quen, a xuízo do autor, marcaron a historia da provincia. En 2026, o centenario desa obra convida a revisar esa lista e a preguntarse por que unhas figuras seguen presentes na memoria colectiva e outras quedaron relegadas. O repaso permite ver tanto a importancia da guía como a fragilidade da fama local ao longo das décadas.
A Guía de Galicia converteuse pronto nunha referencia para abordar aspectos xeográficos, históricos e demográficos do territorio. Otero Pedrayo combinou erudición e visión rexionalista, e nas súas páxinas condensou nomes, episodios e lugares que en 1926 axudaban a construír unha identidade galega. Parte dese inventario son as listas de personaxes ilustres de cada provincia, que hoxe funcionan como unha fotografía das prioridades culturais da época.
A comezos do século XX, a descrición da Coruña que ofrece Otero Pedrayo resalta a súa condición de capital provincial con institucións destacadas: arzobispado, universidade, audiencia territorial e capitanía xeral, ademais do departamento marítimo no seu termo. A imaxe urbana incluía a Torre de Hércules, a igrexa de Santiago e os xardíns de San Carlos, se ben aínda faltaban elementos que hoxe asociamos á cidade, como paseos marítimos e certos parques ou museos. Esa conxuntura histórica explica en parte as figuras que o autor considerou representativas.
Un listado de ilustres, entre o coñecido e o esquecido
Na relación que abre Otero Pedrayo figura o «caballeresco» Juan de Andeyro, conde de Ourem, personaxe vinculado á historia portuguesa do século XIV e nativo da parroquia de Andeiro en Arteixo. A súa inclusión subliña as conexións transfronteirizas entre Galicia e Portugal e a importancia concedida á nobreza medieval na narrativa rexional. Xunto a el aparecen autores e estudosos cuxa presenza nos rexistros modernos é desigual.
O guía menciona tamén ao xenealogo Vasco da Ponte, probable nado na Coruña, cuxa obra sobre liñaxes galegos é básica para a investigación medieval; e a fray Jerónimo Bermúdez de Castro, dramaturgo do Século de Ouro cuxa procedencia coruñesa non está totalmente confirmada pola historiografía. A estas figuras literarias e eruditas súmanse poetas como Francisco de Trillo y Figueroa e xuristas como Francisco Salgado de Somoza, todos eles reflexo dun pasado cultural moi concreto.
Nas páxinas de Otero Pedrayo tamén aparecen nomes que hoxe seguen sendo recoñecidos fóra de Galicia, como Emilia Pardo Bazán ou o mariño Juan de Lángara, ademais de figuras menos referenciadas no panorama contemporáneo, como Jacinto de Salas. Esa mestura de celebridades perdurables e personaxes esquecidos pon de manifesto as variables que determinan a pervivencia dunha memoria pública: presenza en arquivos, ensinanza escolar, patrimonio material e vontade das institucións locais.
A memoria local e a revisión historiográfica
A rehabilitación ou o esquecemento de certos nomes responde non só á calidade do seu traballo, senón a factores cambiantes: intereses políticos, axendas culturais e a dispoñibilidade de fontes. Moitas figuras pérdense cando a investigación académica non as retoma ou cando non existen arquivos accesibles que alimenten biografías actualizadas. A guía de Otero Pedrayo funciona así como un inventario susceptible de matices e correccións.
Reler esa relación de ilustres permite tamén detectar os sesgos do seu tempo: predominio de figuras masculinas, énfase na nobreza e no clero, e unha visión do mérito ligada a determinadas profesións. Actualizar a lista implica incorp
Únete a la conversación
Regístrate gratis con tu email para comentar en las noticias. Tu opinión importa.