En 2026 cúmprese o centenario da primeira edición da Guía de Galicia, publicada en 1926, na que o escritor e político Ramón Otero Pedrayo incluíu unha sección dedicada aos «coruñeses ilustres». Ese inventario de figuras vinculadas á provincia de A Coruña amosa como a fama pode perdurar ou desvanecerse co paso do tempo. A iniciativa reúne desde nobres e xuristas ata poetas e naturalistas, e serve de espello para discutir a memoria cultural local.
A obra de Otero Pedrayo converteuse nunha referencia para quen quixese coñecer a xeografía, a historia e as singularidades de Galicia no primeiro cuarto do século XX. O seu catálogo de personaxes pretendía condensar quen, a xuízo do autor, deixaran pegada na provincia. Cen anos despois, parte desa nómina segue presente nos libros de historia; outra parte quedou no esquecemento ou só aparece en estudios especializados.
A propia selección do autor revela criterios do seu tempo: interese polos linaxes, pola actividade intelectual e pola proxección histórica cara á Península. Non é estraño que a lista mestre figuras amplamente recoñecidas con outras cuxa traxectoria require unha reconstrución por parte dos historiadores actuais. O aniversario invita a revisar esas biografías e a medir a distancia entre a celebridade local de 1926 e a memoria pública de 2026.
Ilustres que asombran e algúns esquecidos
Entre os nomes que abre a relación está Juan de Andeyro, conde de Ourem, un nobre medieval nado na parroquia cambresa de Andeiro que destacou pola súa influencia na corte portuguesa a finais do século XIV. A súa figura resulta clave para entender as relacións transnacionais na Galicia da Baixa Idade Media e a proxección política dalgúns linaxes galegos.
Otero Pedrayo tamén menciona ao xenealoxista Vasco da Ponte, cuxa obra sobre casas e linaxes do Reino de Galicia segue sendo unha referencia para estudosos da Idade Media, aínda que o seu nacemento en A Coruña non está plenamente documentado. Xunto a el aparece o dramaturgo Fray Jerónimo Bermúdez de Castro, ao que se lle atribúe o mérito de introducir traxedias ao xeito de Séneca na literatura castelá, se ben a súa orixe coruñesa tampouco conta con confirmación absoluta.
Na lista figuran ademais poetas do Século de Ouro como Francisco de Trillo y Figueroa, nado en Ares, e xuristas e eclesiásticos como o abade Francisco Salgado de Somoza. Entre os citados por Otero Pedrayo aparecen tamén naturalistas, xeógrafos e arqueólogos vinculados á comarca herculina, perfís que hoxe atraen a atención de especialistas interesados na historia das ciencias locais.
Da memoria local á historia xeral
A cidade que describe Otero Pedrayo en 1926 aínda era recoñecible: Torre de Hércules, a igrexa de Santiago, os xardíns de San Carlos e as galerías formaban parte da paisaxe urbana. Faltaban, con todo, espazos que hoxe definen a cidade como parques e paseos marítimos ou museos científicos modernos. Esa transformación urbana altera tamén as referencias colectivas e a forma en que se lembra aos seus protagonistas.
Algunhas figuras, como a novelista Emilia Pardo Bazán, permaneceron no canon polo seu peso literario e pola presenza institucional que as respalda: museos, estudos académicos e rutas culturais. Outras, con achegas relevantes no seu tempo —especialmente en eidos como a xenealoxía ou a administración local— quedaron relegadas a arquivos e a investigacións puntuais.
A dicotomía entre quen se manteñen na memoria e quen se esvaecen responde a factores múltiples: o acceso a fontes, a presenza na educación, a promoción por institucións locais e a propia natureza do traballo de cada persoa. O centenario da Guía motiva a historiadores e bibliotecarios a revisar expedientes, localizar documentos e contextualizar traxectorias que ata agora foron marginais.
Recuperar a eses «ilustres esquecidos» non é só unha curiosidade académica; supón reconstruír capas da historia coruñesa que axudan a entender a evolución social, cultural e política da provincia. Proxectos de arquivo dixital, exposicións temporais e estudos universitarios poden contribuír a dar nova vida a biografías hoxe pouco coñecidas.
O repaso que propón a Guía de 1926, e a revisión que impulsa o seu centenario, ofrecen unha invitación clara: mirar ao pasado con ferramentas contemporáneas para decidir que merece permanecer na memoria colectiva. A Coruña, no seu centenario editorial, ten a oportunidade de recuperar voces e perfís que completan a imaxe da súa historia.
