En 2026 cumpre un século da primeira edición da Guía de Galicia de Ramón Otero Pedrayo, obra que en 1926 recolleu unha lista de «ilustres» da provincia da Coruña. Ese inventario combina nomes aínda venerados con outros que hoxe resultan apenas lembrados. A efémera natureza da fama rexional queda exposta ao comparar quen sobreviven na memoria colectiva e quen quedaron nos arquivos.
A guía de Otero Pedrayo non só era unha descrición topográfica ou turística; era unha reivindicación cultural de Galicia ante a España de entreguerras, que destacaba a A Coruña como un núcleo administrativo e relixioso destacado. Nas súas páxinas o autor traza un mapa de figuras ás que atribúe relevancia histórica ou literaria na provincia.
«capital de provincia clasificada como de primeira clase e a única do territorio español con Arzobispado, Universidade, Audiencia Territorial, Capitanía xeral e capital do Departamento marítimo no seu termo»
Entre os sinalados aparecen personaxes con perfís moi distintos: nobles vinculados á política peninsular, xenaloxistas, frailes dramaturgos, poetas do Século de Ouro e xuristas. Algúns nomes seguen formando parte do imaxinario local; outros requiren unha releitura para situalos no seu contexto histórico e recuperar aportacións esquecidas.
De heroes locais a autores nos marxes da historia
Otero abre a súa relación citando ao caballeresco Juan de Andeyro, conde de Ourem, procedente da parroquia de Andeiro en Cambre. Foi figura relevante a finais do século XIV polo seu papel nas relacións coa corte portuguesa e a súa proximidade á raíña Leonor, circunstancias que o fixeron notable na política da época.
Outro nome destacado é o do xenealogista Vasco da Ponte, cuxa procedencia coruñesa non está documentada con absoluta certeza. A súa obra ‘Relación de algunas casas y linajes del Reino de Galicia’ considérase unha referencia clave para o estudo da nobleza medieval galega e segue citándose en traballos xenealóxicos e históricos.
Na mesma liña Otero inclúe a relixiosos e dramaturgos como Jerónimo Bermúdez de Castro, atribuído con frecuencia á provincia aínda que non sen debate sobre o seu lugar de nacemento. Bermúdez foi un dos autores trágicos do Século de Ouro e considérase pioneiro en adaptar modelos senecanos ao teatro en castelán.
Xunto a eles aparecen poetas e xuristas menos presentes no gran público, como Francisco de Trillo y Figueroa, orixinario de Ares, e o abad Francisco Salgado de Somoza, figura destacada do século XVII en materia xurídica. A súa inclusión na guía evidencia a intención de Otero de trazar unha xenealoxía intelectual e social da provincia.
A fugacidade da fama e o valor de revisar o pasado
Que algúns deses nomes caiban no esquecimento non é só resultado do paso do tempo, senón tamén de cambios nos intereses culturais e académicos. A investigación histórica prioriza hoxe outras liñas de estudo, e a memoria colectiva adoita conservar aos que teñen presenza constante na ensinanza, nos museos ou no turismo.
Existe, ademais, un compoñente institucional: figuras como Emilia Pardo Bazán ou o mariño Juan de Lángara permanecen visibles grazas á difusión en centros culturais e rutas patrimoniais. Outros, con todo, requiren iniciativas específicas para reaparecer no relato público, dende a edición de textos ata exposicións temporais ou sinalización no paisaxe urbano.
O centenario da Guía de Galicia ofrece unha oportunidade para que historiadores, arquivistas e responsables culturais revisen esas listas e recuperen biografías esquecidas. Revisitar as fontes permite non só restaurar nomes, senón tamén reinterpretar o significado que tiveron no seu tempo e por que desapareceron do imaxinario colectivo.
Recuperar aos «ilustres» de Otero Pedrayo non busca un culto á memoria vana, senón entender como se construíu a identidade provincial nunha etapa clave do pasado recente. A memoria histórica é selectiva; esta conmemoración pode servir para ampliar a nómina de referentes e para situar a A Coruña e a súa provincia nunha historia máis plural e crítica.
Pódete interesar:
