En 2026 cúmprese un século da primeira edición da Guía de Galicia de Ramón Otero Pedrayo, obra que en 1926 recolleu unha lista de «ilustres» da provincia da Coruña. Ese inventario combina nomes aínda venerados con outros que hoxe resultan apenas lembrados. A efémera natureza da fama rexional queda exposta ao comparar quenes sobreviven na memoria colectiva e quenes quedaron nos arquivos.
A guía de Otero Pedrayo non era só unha descrición topográfica ou turística; era unha reivindicación cultural de Galicia ante a España de entreguerras, que destacaba A Coruña como un núcleo administrativo e relixioso salientable. Nas súas páxinas o autor traza un mapa de figuras ás que atribúe relevancia histórica ou literaria na provincia.
«capital de provincia clasificada como de primeira clase e la única del territorio español con Arzobispado, Universidad, Audiencia Territorial, Capitanía general y capital del Departamento marítimo en su término»
Entre os sinalados aparecen personaxes con perfís moi distintos: nobres vinculados á política peninsular, xenealoxistas, frades dramaturgos, poetas do Século de Ouro e xuristas. Algúns nomes seguen formando parte do imaxinario local; outros requiren unha relectura para situalos no seu contexto histórico e recuperar achegas esquecidas.
De heroes locais a autores nos márxes da historia
Otero abre a súa relación citando ao caballeresco Juan de Andeyro, conde de Ourem, procedente da parroquia de Andeiro en Cambre. Foi figura relevante a finais do século XIV polo seu papel nas relacións coa corte portuguesa e pola súa afinidade coa raíña Leonor, circunstancias que o fixeron notable na política da época.
Outro nome destacado é o do xenealoxista Vasco da Ponte, cuxa procedencia coruñesa non está documentada con absoluta certeza. A súa obra ‘Relación de algunas casas y linajes del Reino de Galicia’ considérase unha referencia clave para o estudo da nobreza medieval galega e segue citándose en traballos xenealóxicos e históricos.
Na mesma liña Otero inclúe a relixiosos e dramaturgos como Jerónimo Bermúdez de Castro, atribuído con frecuencia á provincia aínda que non sen debate sobre o seu lugar de nacemento. Bermúdez foi un dos autores trágicos do Século de Ouro e considérase pioneiro en adaptar modelos senecanos ao teatro en castelán.
Xunto a eles aparecen poetas e xuristas menos presentes no gran público, como Francisco de Trillo y Figueroa, orixinario de Ares, e o abade Francisco Salgado de Somoza, figura destacada do século XVII en materia xurídica. A súa inclusión na guía evidencia a intención de Otero de trazar unha xenealoxía intelectual e social da provincia.
A fugacidade da fama e o valor de revisar o pasado
Que algúns deses nomes teñan caído no esquecemento non é só resultado do paso do tempo, senón tamén de cambios nos intereses culturais e académicos. A investigación histórica prioriza hoxe outras liñas de estudo, e a memoria colectiva adoita conservar a quen ten presenza constante na docencia, nos museos ou no turismo.
Hai, ademais, un compoñente institucional: figuras como a Emilia Pardo Bazán ou o mariño Juan de Lángara permanecen visibles grazas á difusión en centros culturais e rutas patrimoniais. Outros, en cambio, requiren iniciativas específicas para reaparecer no relato público, desde a edición de textos ata exposicións temporais ou sinalización no ámbito urbano.
O centenario da Guía de Galicia ofrece unha oportunidade para que historiadores, arquivistas e responsables culturais revisen eses listados e recuperen biografías esquecidas. Revisitar as fontes permite non só restaurar nomes, senón tamén reinterpretar o significado
Únete a la conversación
Regístrate gratis con tu email para comentar en las noticias. Tu opinión importa.